Leven en werk van Thomas Hobbes (1588-1679)

figuur vrijdag 14 januari 2011

Thomas Hobbes

Thomas Hobbes werd geboren op 5 april 1588 in Malmesbury, te Wiltshire. Hij studeerde scholastische filosofie in Oxford.

Hij was een Engels filosoof die als één van de eersten zeer sterk beïnvloed werd door de nieuwe natuurwetenschappelijke inzichten. Hij bracht waarschijnlijk de meest complete filosofie van het materialisme in de 17e eeuw. Hij verwerpt het Cartesiaans dualisme en gelooft in de sterfelijkheid van de ziel. Hij verwerpt de vrije wil en stelt determinisme in de plaats. Hij geldt als een belangrijk denker over staat, politiek en maatschappij. Aan de natuurwetenschap van Galilei heeft Hobbes zijn algemene begrippenkader ontleend. De kernbegrippen van zijn systeem zijn: 'Lichaam' en 'Beweging'. Alles wat gebeurt, ieder natuurlijk proces, is te herleiden tot de bewegingen van materiële lichamen. Ook de mens is een 'natuurlijk lichaam' en al zijn gedragingen berusten op natuurlijke processen die op dezelfde wijze empirisch bestudeerd en oorzakelijk verklaard kunnen worden als de processen in de 'dode' natuur.

Beroemd en berucht is Hobbes vooral geworden door de politieke filosofie die hij met name in Leviathan (1651) uiteenzette. Daarin gaf hij een verklaring voor het feit dat er 'kunstmatige lichamen', d.w.z. georganiseerde samenlevingen bestaan. Dat is allerminst vanzelfsprekend gezien de aard van het menselijk gedrag. Van nature is ieder mens uit op zelfbehoud en bevrediging van zijn verlangens, zonder enig ontzag voor anderen. Volgens Hobbes worden mensen uitsluitend door eigenbelang gedreven. Onderling zijn ze in de eerste plaats concurrenten. Iedereen loert op een kans om van de zwakke kanten van anderen te profiteren en weet dat er ook op zijn eigen zwakheden geloerd wordt. De mens is voor zijn medemens een wolf, homo homini lupus. Om anderen in de algemene jacht voor te zijn, moet men zijn eigen vrijheid zien te behouden en die van anderen zoveel mogelijk zien te beknotten. Het gevolg van dit alles is volgens Hobbes een toestand van voortdurende onzekerheid en bedreiging, een 'oorlog van allen tegen allen'. En dat is volgens Hobbes de natuurlijke toestand van de menselijke verhoudingen.

Hobbes grimmige beeld was niet bedoeld als een historische beschrijving van de toestand in een ver verleden. Het was een 'idealisering': er werd een toestand beschreven die zich zou voordoen als er geen andere invloeden zouden zijn. De sterkte van die andere invloeden kan dan worden afgemeten aan het verschil tussen de werkelijke toestand en de idealisering. Die andere invloeden liggen in de menselijke rede. De mens is een redelijk wezen en dus in staat om in te zien dat op de langere termijn niemand profiteert van een permanente oorlogstoestand. Er zijn dan ook 'natuurlijke wetten', rationele gedragsregels die de onderlinge betrekkingen sturen in de richting van een meer vreedzame situatie. Eén van die 'natuurlijke wetten' is de regel dat men zich moet houden aan gemaakte afspraken. Absolute morele normen zijn het niet, want er is geen absolute moraal, goed en kwaad zijn volledig afhankelijk van de verlangens van mensen. Wat iemand wil hebben of bereiken, dat is voor hem goed. Voor een ander is misschien iets heel anders het goede. De 'natuurlijke wetten' zijn regels van het welbegrepen eigenbelang: als iedereen zich eraan zou houden, dan zouden we er allemaal op vooruitgaan. Maar zolang dat niet gebeurt, is niemand eraan gebonden en hebben ze geen enkele betekenis.

De mens is niet geneigd zich aan de 'natuurlijke wetten' te houden. Pas wanneer ze krachtdadig worden gehandhaafd, is er een kans dat ze min of meer algemeen zullen worden gerespecteerd. Het is dus noodzakelijk dat er een instantie komt die de macht heeft om overtreders af te schrikken en zo nodig te straffen. Alleen onder die voorwaarde is het mogelijk om te ontkomen aan de anarchie van het wederzijdse egoïsme. Deze instantie wordt gecreëerd d.m.v. een verdrag tussen de partijen, waarbij ieder individu al zijn rechten overdraagt aan één en dezelfde persoon of groep. De overdracht is onvoorwaardelijk en onherroepelijk. Hierdoor komt een volledige ommekeer tot stand. Er ontstaat een geregelde samenleving, waarin alle individuen zijn verenigd als onderdanen onder de absolute macht van de soeverein. In het vervolg heeft iedere mens precies zoveel recht en vrijheid als de soeverein bereid is toe te staan. Goed is nu alles wat overeenstemt met de wil van de soeverein, en slecht alles wat ertegenin gaat. De soeverein handhaaft de vrede en de veiligheid met alle middelen die hij nodig acht. Daardoor kan nu pas zoiets als beschaving ontstaan. Waar het om gaat is dat orde, vrede en veiligheid uitsluitend te danken zijn aan de onbeperkte macht van een soevereine instantie. Voor zover er in feite orde en vrede is, in zoverre is er ook een absolute heerschappij in één centrum. Zodra dit principe serieus wordt aangetast, ontstaat anarchie en burgeroorlog.

Er zijn meer theorieën waarin de idee van een sociaal contract of verdrag een rol speelt (Locke, Rousseau). Het bijzondere bij Hobbes' opvatting is dat het contract niet wordt gesloten tussen de onderdanen enerzijds en de machthebbers anderzijds. De onderdanen sluiten het verdrag met elkaar, de soeverein is geen verdragspartij. Hij kan het verdrag dus ook niet schenden. Daarom is het altijd verkeerd om hem van onrecht te beschuldigen, wat de soeverein doet is per definitie rechtmatig. Alleen verzet tegen de soeverein is onrecht, omdat het een schending is van het verdrag dat de onderdanen hebben gesloten.

Hobbes kan gezien worden als de intellectuele vader van de moderne dictatuur. Hij ging er dus van uit dat de mens van nature slecht is en in het gareel moest worden gehouden door een sterk staatsgezag. Dit vond hij niet negatief omdat de mens in een chaotische samenleving slechter af zou zijn.

Hobbes stierf in Hardwick op 4 december 1679.



Links
http://www.philosophypages.com/ph/hobb.htm#top http://oregonstate.edu/instruct/phl302/texts/hobbes/leviathan-contents.html http://www.constitution.org/th/elements.htm http://socserv2.socsci.mcmaster.ca/~econ/ugcm/3ll3/hobbes/index.html
Share |

8, 9 & 11/11/14: Liberales op de Boekenbeurs Antwerpen ism uitgeverij Houtekiet

12/11/14: Paul De Grauwe en Andreas Tirez over 'De Limieten van de Markt', ism het PKI in het Liberaal Huis, St-Aldegondiskaai 18, Antwerpen

26/11/14: over het klimaat met Lard Vanobbergen en Koen Schoors in Het Liberaal Archief - Gent

17/12/14: uitreiking Liberales Boek 2014 in Het Liberaal Archief - Gent

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be