Zomerleugens

boek vrijdag 11 februari 2011

Bernhard Schlink

In zijn nieuwste boek Zomerleugens toont de Duitse schrijver Bernhard Schlink zich alweer een vlot verteller en een scherp vragensteller. Morele dilemma’s en twijfels dragen het beste van Schlinks werk. Dat was zo in De voorlezer, meesterlijk verfilmd door Stephen Daldry met een even meesterlijke Kate Winslet in de hoofdrol. Dat is ook zo in de zeven verhalen van Zomerleugens. Die verhalen worden voorgesteld als zeven “romans in een notendop”. Daarvoor zijn ze echter te abrupt en fragmentarisch. Veeleer zijn het slechts de kiemen van die zeven potentiële romans.

Zoals de titel doet vermoeden, zijn de zomerzon en het (zelf)bedrog in de zeven verhalen nooit veraf. Dat van de leugen niet veel goeds zal komen, is klaar als een klontje. Alle verhalen nemen een nogal ongelukkige wending en het is vooral de liefde die het onderspit delft. Daarmee snijdt Schlink een ander thema aan dat het ware bindmiddel tussen de verhalen vormt. In elk leven moeten knopen doorgehakt worden en vele keuzes zijn te moeilijk om te maken. Soms beliegen we onszelf en anderen liever, ontvluchten we de keuze en de gevolgen liever, dan de eigen verantwoordelijkheid op te nemen. Achteraf komt dan de wroeging om de keuzes die niet gemaakt zijn. Om de wendingen die het leven niet gekend heeft. Om datgene wat anders had kunnen zijn. Dát is het eigenlijke thema van Zomerleugens.

Centraal in het eerste verhaal staat een vertwijfeld en onbeslist mens. Richard is tweede fluitist van de New York Philharmonic Orchestra. Hij verdient, woont en leeft bescheiden. Zijn leven is geen droom, maar evenmin een nachtmerrie. Dan ontmoet hij tijdens een vakantieverblijf een kunstenares. Ze worden verliefd en na de vakantie dient zich de vraag aan hoe ze hun verdere levens moeten leiden en plannen: alleen of samen? En waar en hoe dan wel? Verscheurd door een gebrek aan moed om een nieuw leven te beginnen en een teveel aan angst om zijn oude leven op te geven, dreigt het geluk Richard door de vingers te glippen. Ook in de andere verhalen staat zulk een onbeslistheid garant voor een spaak gelopen liefde. Meer nog dan met verloren liefdes zadelt de besluitloosheid ons op met onze verloren levens. De levens die we niet geleefd hebben, omwille van de keuzes die we niet durfden te maken. Alle hoofdpersonages in Zomerleugens staan voor een tweesprong in hun leven. Ze zijn veelal de vijftig gepasseerd en gaan ze nu voort met hoe het was of kiezen ze voor iets nieuws? Bij sommigen doet die vraag de stoppen doorslaan. Vooral dan in het derde verhaal, Het huis in het bos. Uit angst voor het carrièresucces van zijn vrouw en een nieuw leven in de grootstad onderneemt een miskend schrijver wel heel vreemde dingen om zijn vrouw en dochter bij zich te houden.

Enkel het hoofdpersonage van het laatste verhaal staat niet voor zulke keuzes. Ze is hoogbejaard en alle keuzes zijn al lang gemaakt, alle kruispunten in haar leven gepasseerd. En ze stelt vast dat ze misschien wel haar ware liefde en leven heeft gemist door haar eigen besluitloosheid en gemakzucht. Via haar kleindochter ontmoet ze die gemiste liefde uiteindelijk toch weer. Hij is filosoof geworden en meent dat alle keuzes eender zijn. Er bestaan geen goede of foute keuzes. Dat staat uiteraard haaks op wat Schlink doorheen zijn verhalen laat doorschemeren. Andere keuzes zijn immers andere levens. En zowat al zijn personages worstelen met de vraag of een ander leven niet beter had kunnen zijn. Aan het einde van het verhaal stuurt de filosoof de oude vrouw één van zijn boeken op: Hoop en beslissing. Kunnen we eigenlijk zonder die twee kernbegrippen? Schlinks verhalen beantwoorden die vraag negatief. Het leven staat of valt bij gratie van de hoop en de menselijke besluitvorming. Waar de hoop barst en de twijfel heerst, loopt het leven mis. Die gemiste levens confronteren ons met onze vrijheid en verantwoordelijkheid. En ze slaan ons vaak hard in het gezicht.

De uitdieping van de karakters komt niet altijd uit de verf. Het valt op dat de hoofdpersonages vooral varianten van elkaar zijn. Ze zijn steevast schrijvers of geleerden. Meestal succesvol ook. Niet zelden zijn ze gespecialiseerd in de filosofie of het recht. Schlink speelt duidelijk met zijn eigen ervaringen, maar het spel is soms te oppervlakkig. Van Schopenhauer zijn de bekende woorden dat er geen vrouw is die deugt. In Zomerleugens is het net omgekeerd. De mannen zijn of besluitloos of ze maken de foute keuzes. Ze zijn eerder zwak dan kwaadwillig, maar ze zorgen steeds voor problemen en verdriet. De psychologisering kon in alle verhalen wel beter. Soms botsen de motieven en daden van de personages, blijft het onduidelijk wat de precieze reden is van hun doen en laten.

De verhalen uit Zomerleugens hebben dan wel stuk voor stuk de ingrediënten om tot geweldige romans uit te groeien. Het is vaak zonde dat Schlink de verhaallijnen en personages niet verder uitwerkt. Zo blijft de lezer wat op zijn honger zitten. Elk verhaal bevat wel mooie beelden. Heel mooi is bijvoorbeeld de vreugde van de kleinkinderen wanneer de doodzieke grootvader in De laatste zomer voor het eerst in zijn leven pannenkoeken klaarmaakt. Ontroerend is de slotscène uit het beste verhaal van de bundel. Een vader en zoon hebben naast een passie voor Bach niets met elkaar gemeen. De zoon probeert vergeefs zijn hoogbejaarde vader nog te leren kennen tijdens een weekendje aan zee. Maar de vader ontwijkt al zijn vragen. Hij is zwijgzaam en in zichzelf gekeerd. Tijdens de terugreis belanden ze in een onweer en zet de zoon de wagen aan de kant. Hij legt een cd met Bachs motetten op. De vader moet er erg om huilen. Na het onweer en de muziek veegt hij zijn ogen droog en zegt niet meer dan: “Ik geloof dat we weer kunnen rijden.” Prachtig.

Maar enkele prachtige beelden volstaan niet voor een goede film. Zo ook volstaan ze niet om van deze verhalen van Schlink iets uitzonderlijks te maken. Ook al worden ze aangevuld met scherpe vragen en morele dilemma’s. Zomerleugens lijkt een beetje op een voortijdig stopgezette voetbalwedstrijd tussen twee topploegen. Alle ingrediënten zijn er voor negentig minuten spelplezier. Het begint met een mooie steekpas door het midden, een dribbelactie en rush op rechts. En dan fluit de scheidsrechter plots af door de hevige sneeuwval en de kapotte terreinverwarming. De supporters keren mokkend naar huis en vragen zich af of het spel toch niet verder had gekund. Met het gevoel van die supporters sla je als lezer de laatste bladzijde van Zomerleugens om.


Recensie door Alicja Gescinska


Bernhard Schlink, Zomerleugens, Cossee, 2010, 268 blz.

Links
mailto:Alicja.Gescinska@UGent.be
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be