De Middellandse Zee

boek vrijdag 18 april 2008

John Julius Norwich

De Europese eenmaking die van start ging na de Tweede Wereldoorlog is onmiskenbaar het meest succesvolle project ten bate van vrede en welvaart in onze contreien. De Europese Unie die in 2002 werd uitgebreid met de vroegere communistische staten uit Midden en Oost Europa, is een gebied waar oorlogen niet langer voorkomen. Natuurlijk zijn er nog haarden van geweld zoals in Baskenland, en tot voor kort in Noord Ierland, maar niemand kan zich voorstellen dat lidstaten van de EU nog de wapens zouden opnemen tegen elkaar. Het motto ‘Nooit meer oorlog’ is niet langer een vrome wens maar lijkt werkelijkheid te zijn geworden. Dat die permanente vrede recent is blijkt uit het boek De Middellandse Zee van de Britse historicus en schrijver John Julius Norwich. In een turf van 720 bladzijden geeft de auteur een boeiend overzicht van de geschiedenis van de eeuwenlange strijd tussen de verschillende volkeren en landen rondom de zee, die lange tijd beschouwd werd als het kerngebied van de menselijke beschaving.

Hoe erg het met die ‘beschaving’ gesteld was blijkt uit de bladzijde na bladzijde beschreven oorlogen, geweldplegingen en rauwe machtspolitiek die aan talloze mensen, zowel soldaten als gewone stervelingen, het leven hebben gekost. Steeds opnieuw bouwden koningen, keizers en sultans legers op, en gingen ze op oorlogspad waarbij men de soldaten ‘beloonde’ door hen drie dagen te laten plunderen voor eigen gewin. Na één derde van het boek lees je plots ‘1517 was het rustigste jaar dat de meeste Italianen zich konden herinneren (…) De inwoners van Lombardije en de Veneto konden in de twaalf volgende maanden hun vernietigde huizen herstellen, hun verwoeste akkers weer bezaaien en rustig de nacht doorbrengen zonder angst voor plunderende, rovende en moordende legers’. Het geeft aan hoe erg het al die andere jaren, decennia en eeuwen ervoor en erna gesteld was. Toch was dat jaar niet vrij van geweld: de Turken veroverden toen Caïro en Maarten Luther spijkerde in dat jaar zijn 95 stellingen op de kerkdeur van Wittenberg, gebeurtenissen die op hun beurt weer zouden leiden tot nieuwe oorlogen en geweldplegingen.

Norwich begint zijn verhaal met de Ilias van Homerus uit de achtste eeuw voor Christus die hij omschrijft als ‘het begin van de dichtkunst en misschien ook wel van de geschiedschrijving’, en dat is logisch. Zijn afsluiting bij het einde van de Eerste Wereldoorlog is minder evident. Hierdoor ontbreken tal van belangrijke gebeurtenissen zoals de impact van het fascisme (voelbaar tot in Irak), de Spaanse burgeroorlog, de oprichting van de staat Israël, de gevolgen ervan in het Midden-Oosten, de strijd tegen de kolonisatie in Noord Afrika, de installatie en ondergang van de dictaturen in Griekenland, Spanje en Portugal, de kwestie Cyprus en natuurlijk het conflict in de Balkan. De grote verdienste van het boek is evenwel dat het al die drama’s verklaarbaar maakt. Meer nog, de eeuwenlange conflicten die plaats vonden in de gebieden rond de Middellandse Zee – dat tot de ontdekking van Amerika het feitelijke centrum van de wereld vormde – verklaren heel wat hedendaagse brandhaarden, niet alleen lokaal maar ook mondiaal.

Rond de Middellandse Zee ontstonden de drie grote monotheïstische godsdiensten: het jodendom, het christendom en de islam die elk op zich afsplitsingen en schisma’s ondergingen. Het valt dan ook op dat het grootste deel van de razende vernielzucht die Norwich gedetailleerd beschrijft, voortspruit uit geloofsijver en godsdienstwaanzin. Bijna tweeduizend jaar lang werd ‘in naam van God’ vernield, verkracht en gemoord. Religies waren zelden reden tot vredelievendheid, maar veeleer de brandstof tot tal van wreedheden. Meest exemplarisch waren natuurlijk de kruistochten die oorspronkelijk bedoeld waren om de ‘heilige’ stad Jeruzalem te ontzetten (waarbij talloze moslims en joden werden uitgemoord), maar die uiteindelijk resulteerden tot bloedbaden onder de christenen zelf, met de slachting in en de plundering van het christelijke Constantinopel in 1204 als een van de dieptepunten. Op dat ogenblik was de stad de voornaamste bewaarplaats van het klassieke Europese erfgoed. De auteur merkt op dat het gevolg van deze vierde kuistocht ‘een veel groter verlies voor de westerse beschaving (vormde) dan de plundering van Rome door de barbaren in de vijfde eeuw, misschien zelfs het rampzaligste verlies in de hele geschiedenis.’

Eigenlijk is het verwonderlijk dat de toenmalige bewoners ondanks die nagenoeg voortdurende strijd nog in staat waren om iets op te bouwen. De voortdurende oorlogszucht waarbij talloze burchten werden gebouwd, steden verdedigd, vloten uitgerust en legers bevoorraad moet de toenmalige gewone mensen zwaar hebben belast. Daarbovenop verhaalt Norwich van de verwoestende effecten van ziektes als de pest, cholera, syfilis en tbc, van misoogsten en hongersnood. Maar het grootste gevaar kwam doorgaans van de bekeringsijver en machtszucht van de ‘vertegenwoordigers’ van God en Allah. Zo heeft de auteur het regelmatig over de pausen en sultans die met militaire middelen hun wereldlijke en spirituele macht wilden uitbreiden. Zeker de rol van de paus is op tal van momenten cruciaal geweest voor de geschiedenis van de landen rond de Middellandse Zee. Als er één rode draad door dit boek loopt dan is het de voortdurende zoektocht van de pausen naar de beste alliantie om hun eigen machtspositie te behouden en te verbeteren. Een treffend voorbeeld is paus Gregorius VII die om zijn vel te redden tegenover keizer Hendrik IV in 1084 beroep deed op Normandische strijders die hem kwamen ‘ontzetten’ en in Rome een slachting en plundering zonder weerga aanrichten, waarvan Norwich schrijft: ‘Rome had meer te verduren gehad van de medestanders van de paus dan van de Goten of de Vandalen.’

Opvallend is daarbij ook dat landen waar heersers een tolerante houding aannamen ten opzichte van mensen met een andere geloofsovertuiging, er economisch op vooruit gingen, terwijl landen die mensen met een ander geloof vervolgden een terugval kenden. Voor het eerste staat het vroegere Al-Andalus symbool. ‘In de meer dan 750-jarige bezetting door de moslims zou er in talloze opzichten van een kruisbestuiving en wederzijdse beïnvloeding sprake zijn, die ieder van hen (moslims, joden en christenen) tot heil strekte’, schrijft Norwich. In de twaalfde eeuw kende het moorse Spanje een culturele en intellectuele opleving, ondermeer dank zij Averroes. Drie eeuwen later gebeurde het omgekeerde toen de moslims en joden uit Spanje verbannen werden. Hetzelfde vond plaats in Nederland dat zijn gouden eeuw kende na de toevloed van religieus vervolgde intellectuelen en koopmannen, terwijl Vlaanderen na de doodsteek van Alva verschrompelde tot een boerengewest. Religieus fanatisme en machtspolitiek bleken belangrijker dan het lot van de mens. Toch heeft Norwich al te weinig oog voor de positieve krachten rond de Middellandse Zee. Kunstenaars en geleerden als Galilei, Da Vinci en Michelangelo komen niet voor in het boek, net zomin als andere toonaangevende Griekse, Egyptische, Spaanse, Franse, Arabische en andere schrijvers en geleerden. Ook zij hebben bijgedragen tot de geschiedenis van de Middellandse Zee, maar dan doorgaans in positieve zin.

De vijftiende eeuw is voor Norwich cruciaal met gevolgen die tot diep in de geschiedenis voelbaar waren. Enerzijds de val van Constantinopel in 1453 en anderzijds de verdrijving van de Moren uit Spanje in de jaren na 1492. ‘Beide gebeurtenissen leidden tot een wildgroei van losgeslagen vagebonden – in het oosten de christenen in het westen de moslims – ,allemaal geruïneerd en uit op wraak. Neem daarbij nog de ontdekking van Amerika door Columbus en we kunnen spreken van een heus scharniermoment in de geschiedenis. Uiteindelijk trokken de Turken op naar Wenen maar verder raakten ze niet. De slag bij Lepanto waarbij de christenen wonnen was een mentaal keerpunt. Nadien volgen opnieuw talloze kleine en grote veldslagen, de opkomst van Napoleon (die de joden uit hun minderwaardige positie haalde), het verdrag van Wenen, het oproerige jaar 1848, de strijd voor een eengemaakt Italië en een onafhankelijk Griekenland, tot de Eerste Wereldoorlog en de vorming van de joodse staat Israël.

Dit een waardevol boek, vooral omdat het aangeeft hoezeer we beïnvloed zijn geworden door de drie grote godsdiensten en diverse culturen. In die zin is het fout te spreken van een ‘christelijk’ Europa. Het oude continent, en zeker de landen rond de Middellandse Zee, kennen een Grieks-Romeinse, christelijke en islamitische invloeden – denk aan de geografie, kalligrafie, wiskunde, astronomie, natuurkunde, architectuur en geneeskunde, zelfs de herontdekking en overdracht van de kennis van de Grieks-Romeinse wijsheid, zaken die de christenen zo lang wantrouwden. Dit inzicht is belangrijk voor de toekomst van de Europese Unie. De filosoof Mark Heirman verwijst naar het standpunt van Paul Valéry die alle volken als Europees beschouwde die in de loop van hun geschiedenis achtereenvolgens de Griekse, de Romeinse en de christelijke invloeden hebben ondergaan. ‘Die benadering is revolutionair. Als men de criteria van Valéry hanteert is er geen enkel bezwaar om Turkije, het hele Midden-Oosten en zelfs de landen van Noord-Afrika erbij te nemen. Want al die landen en regio’s zijn – duizend jaar lang – onmiskenbaar Grieks, Romeins en christelijk geweest’, aldus Heirman.

Norwich slaagt erin om de ingewikkelde politieke conflicten, die vaak werden doorkruist door strategisch overwogen huwelijken, allianties en verraad aanschouwelijk te maken. Soms verglijdt hij naar details, maar hij verliest nooit de hoofddraad. Elke veldslag becommentarieert hij als een toeschouwer. Helemaal objectief kan en wil hij niet zijn, daarvoor is hij te geëngageerd. Zo laat hij al te vaak zijn teleurstelling blijken als de christenen in zijn ogen niet hard genoeg een bepaald doel hadden verdedigd. In elk geval vormt dit boek een belangrijke bijdrage tot de kennis van al wie meer wil weten over de geschiedenis van dit ‘centrum van de beschaving’. Dat laatste is nu niet langer het geval, en de auteur erkent dat ook. Hij heeft het over de Middellandse Zee als het middel tot ‘vermaak’. Zowat alle landen er rond zijn vandaag toeristische trekpleisters en op de zee zelf zijn de vroegere oorlogsschepen vervangen door talloze plezierboten en cruises. Maar is dit geen mooie ontwikkeling? Een zee die als geen ander bekend stond voor oorlog en geweld, die nu dient als middel voor ontspanning. Al duiken de laatste jaren ook andere vaartuigen op: gammele bootjes vol vluchtelingen uit Afrika die Europa willen bereiken en politiepatrouilles om hen tegen te houden. In die zin toont de zee zich steeds meer als de breuk tussen rijk en arm, een situatie die we dringend moeten verhelpen als we geen nieuwe grootschalige conflicten willen.


Recensie door Dirk Verhofstadt

Norwich John Julius, De Middellandse Zee, De Bezige Bij, 2007, 720 blz.

Links
mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be