Nietzsches tranen. Roman van een Obsessie

boek vrijdag 18 april 2008

Irving. D. Yalom

Je moet bereid zijn jezelf in je eigen vlam te verbranden: hoe kun je nieuw worden als je niet eerst as geworden bent ? Aldus sprak Zarathoestra (Nietzsche)

De klokken van San Salvatore stoorden Josef Breuer in zijn mijmeringen. Voor de zoveelste keer las hij het zilver-omrande kaartje dat hij de vorige dag had ontvangen. 21 oktober 1882

Dokter Breuer, Ik moet u spreken over een zeer dringende aangelegenheid. De toekomst van de Duitse filosofie staat op het spel. Ik verwacht u morgenochtend om negen uur in café Sorrento. Lou Salomé

Aldus begint het boek en meteen is de toon gezet. We zijn in Wenen en het einde van het negentiende eeuw is in zicht. De psychoanalyse staat op het punt door te breken. De hoofdpersonen van het boek zijn enerzijds Jozef Breuer, één van de grondleggers van de psychoanalyse en leermeester en vriend van Sigmund Freud. Anderzijds is er Friedrich Nietzsche, de ‘filosoof met de hamer’. Door vrienden overtuigd, komt Nietzsche op consult bij Breuer. Nietzsche heeft last van heftige en veelvuldige migraine-aanvallen en volgens zijn ex-vriendin Lou Salomé is de grote denker ook depressief en suïcidaal (nadat zij geweigerd heeft zijn vrouw te worden). Daarom moet Breuer hem behalve voor die migraine ook in het geniep behandelen voor zijn geestesproblemen.

Het eerste consult verloopt naar wens. Nietzsche beschrijft aan Breuer de ijzingwekkende verzameling symptomen van zijn ziekte waaronder ondermeer gruwelijke, martelende hoofdpijnen; zeeziekte aan vaste wal; hoogtevrees, evenwichtstoornissen, misselijkheid, braken, anorexia, afkeer van voedsel, verpletterende vermoeidheid, maagpijn, darmkrampen, fnuikende oogklachten, hardnekkige slapeloosheid en snelle, onverklaarbare stemmingwisselingen. Breuer bespreekt met Freud dit eerste consult. Deze weet niet dat de patiënt Eckart Müller en Friedrich Nietzsche een en dezelfde persoon zijn. Leermeester en leerling besluiten dat de oorzaak van al deze ziekteverschijnselen te vinden moet zijn in diens psyche. Dus zal Breuer zijn patiënt ervan moeten overtuigen ‘zijn eigen psyche te analyseren’. Freud meent zelfs dat het niet zo moeilijk zal zijn hem te overtuigen dat hij er verstandig zou aan doen een cursus zelfonderzoek te volgen, natuurlijk onder deskundige leiding van Breuer.

Tijdens het tweede consult loopt het mis. Nietzsche wil van Breuers voorstellen niks weten. Als Breuer dit meedeelt aan Freud vernemen we het vervolg der gebeurtenissen: dat de professor (Nietzsche) geweigerd had een psychologische behandeling aan te gaan, dat hij boos was weggelopen, over zijn migraineaanval in het holst van de nacht, over zijn eigen, merkwaardige huisvisite, de overdosis en de merkwaardige bewustzijnstoestand, de zachte, klaaglijke stem die om hulp riep en tenslotte de opmerkelijke overeenkomst die ze die ochtend in Breuers spreekkamer hadden gesloten. Inderdaad een rare afspraak: Breuer gaat de migraine van Nietzsche (Müller) behandelen en Nietzsche de wanhoop van Breuer. Dit zal gebeuren tijdens dagdagelijkse sessies. Hoezeer dit, in het begin, een ‘mission impossible’ blijkt te worden, lezen we in de notities die beide antagonisten over elkaar schrijven na de eerste sessie.

Breuer noteert over Nietzsche: ‘Hij heeft een oorspronkelijke geest. Ik kan zijn reacties niet voorspellen; misschien is hij voorbestemd een groot filosoof te worden.[…] Wat de meeste aspecten van de menselijke verbondenheid aangaat, heeft hij een overvloed aan blinde vlekken. Maar wat het onderwerp vrouwen betreft is hij barbaars, nauwelijks menselijk. Nietzsche noteert over Breuer: ‘Hoe kan ik hem laten zien dat zijn problemen alleen maar om aandacht vragen om te verdoezelen wat hij niet wil zien? […] Hij is een merkwaardig mengsel-intelligent en blind, oprecht en ook listig. Weet hij hoe onoprecht hij is?’ Stilaan ontstaat er een uiterst interessante dialoog tussen beide mannen. Beiden zijn onderhevig aan een obsessie, en proberen die aan de hand van een ‘filosofische praattherapie’ te verlichten. Die therapie, steunt sterk op de hedendaagse psychoanalytische wetenschap. Via enkele sessies zien we dat beide denkers de patiënt via strategische vragen tot inzichten wil brengen. Voor Nietzsche zijn dat inzichten uit zijn filosofie, voor Breuer gaat het meer om fysiologische en psychologische inzichten.

Irvin D. Yalom weet vooral een scherpzinnige, evoluerende karakterschets van de hoofdpersonages neer te zetten. En zoals dat in een goede roman moet gaan, worden daarbij een aantal onverenigbare opvattingen naast en tegenover elkaar gezet, zonder dat de schrijver kiest. Als je weet dat Breuer en Nietzsche elkaar nooit ontmoet hebben, kan je wel stellen dat de auteur hier op een meesterlijke wijze fictie en non-fictie met elkaar heeft weten te verbinden. Deze sublieme roman van een briljant analyticus van de menselijke geest is meteen ook een postuum eerbetoon aan Nietzsche.


Recensie door Sonja De Schaepdryver

Irvin D. Yalom, Nietzsches tranen. Roman van een obsessie, Uitgeverij Balans,Amsterdam, zestiende druk, 2007, ISBN 978 90 501 86759

Links
mailto: sonja.de.schaepdryver@skynet.be
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be