Wagner en ik

boek vrijdag 20 maart 2009

Gerrit Komrij

Richard Wagner is zonder twijfel de meest omstreden componist uit de muziekgeschiedenis. Hij telt zowel vurige aanhangers als hardnekkige tegenstanders. Die uitgesproken sympathie voor of bittere haat tegen de componist bestonden reeds tijdens zijn leven zelf maar kende een hoogtepunt onder het nazi-regime in Duitsland. Hoezeer de nationaal socialisten hun strijd vereenzelfdigden met zijn muziek bleek na de aankondiging van Hitlers dood op de Duitse radio op 1 mei 1945 toen men de treurmars van Siegfried uit de Götterdämmerung in de ether gooide. Hitler onderhield uitstekende relaties met Winifred, de schoondochter van Wagner, die na het overlijden van haar echtgenoot de Bayreuther Festspiele leidde en de erfenis van haar beruchte schoonvader schaamteloos ten dienste stelde van de nazi’s. Tot haar overlijden in 1975 bleef ze haar bewondering voor de Führer uitschreeuwen. Voor de nazi’s en vooral de propagandaminister Joseph Goebbels was die fanatieke steun van Winifred een geschenk uit de hemel. De betoverende en overdonderende muziek van Wagner paste bij de radicale omwenteling uit die jaren, de bombastische architectuur van Albert Speer en de raciale politiek ten aanzien van joden en andere ‘minderwaardige’ volkeren en mensen. De nazi’s hebben Wagner, met hulp van zijn familieleden, schaamteloos gebruikt en misbruikt. Het gevolg is dat niemand nog onbevooroordeeld kan oordelen over zijn muzikale kwaliteiten.

Net die laatste vaststelling vormt de kern van het boek Wagner en ik van Gerrit Komrij. Daarin beschrijft hij zijn fascinatie voor het werk van de componist. Een fascinatie die ontstond na een persoonlijke strijd van de auteur tegen de talloze oordelen en vooroordelen waar hij al vroeg mee te maken kreeg. Komrij werd geboren op 30 maart 1944 te Winterswijk in een kippenhok, waar zijn ouders tijdens een luchtaanval een veilig onderkomen hadden gevonden. Net in die periode, en vooral na de ontdekking van de gruwelijkheden van de concentratiekampen onder het nazi-regime, vormde zich het veralgemeende beeld van de ‘slechte’ Wagner, de man die met zijn muziek had bijgedragen tot de rampzalige Untergang, niet alleen op fysiek, maar ook op moreel vlak. ‘Filmbeelden van veelkoppige, veelarmige en veelbenige optochten met standaarden, hakenkruisen en geüniformeerde machinemensen gingen steevast gepaard met Wagneriaanse klanken’, zo schrijft Komrij die hiermee het beeld schept dat veel tegenstanders van de componist zich na de oorlog hebben eigen gemaakt. Ook daarvoor reeds had hij heel wat critici. “Is Wagner überhaupt een mens? Is hij niet eerder een ziekte? Hij maakt alles wat hij aanraakt ziek”, zo schreef Friedrich Nietzsche.

Het gaat Gerrit Komrij over die schaamteloze Anschluss door de nazi’s van Wagners muziek en de daaropvolgende connotatie van zijn werk met de stank van verbrande joden in de nazi-vernietigingskampen. Voor tal van critici is Wagner zelfs een medeplichtige aan de grootste misdaad die ooit in de geschiedenis begaan werd. Die connotatie is volgens de auteur absurd. ‘Hoe kan iemand een misdaad plegen als hij al hoog en breed dood is’, zo vraagt hij zich terecht af. Of zouden de gecomponeerde klanken van Wagner mensen hebben aangezet om te moorden? Was zijn muziek in die zin dan slecht? Komrij veegt die irrationele gedachtegang met één pennentrek van tafel. Muziek kan niet fout zijn, zoals muziek ook nooit (moreel) goed kan zijn. De auteur geeft toe dat hijzelf meegesleept wordt door ‘Wagners imperiale klanken’ maar dat hij geen lor geeft om zijn Germaanse godenverhalen. Het gaat om de genialiteit van zijn muziek. Waarop hij de boeiende vraag stelt: ‘Is een meesterwerk minder als we weten dat de schepper een racist of een antisemiet of een kinderverkrachter of een moordenaar is?’ Het hart zegt ja, het verstand zegt neen. Neen dus. Het zijn de klanken, en alleen die klanken, die maken dat zoveel mensen echt onder indruk zijn van Wagner. Onder hen grote schrijvers als Charles Baudelaire, George Bernard Shaw, Thomas Mann en… Gerrit Komrij.

De auteur gaat ook in tegen de kritiek als zou de muziek van Wagner louter elitair zijn. Hij verwerpt de tendens van het populisme, van ‘het opvrijen van de massa om er beter van te worden’. Toegeven aan die kritiek zou een triomf van de mediocriteit betekenen. Alle kritiek ten spijt bleef de muziek van Wagner pal overeind. Net de pogingen tot verguizing hebben mee gezorgd dat zijn werk in de loop van de jaren groter werd, aldus de auteur. Hier valt geen speld tussen te krijgen. En toch knaagt er iets. Muziek beluisteren gebeurt steeds in een bepaalde context, in een bewuste of onbewuste vermenging van elementen die er op zich weinig of niets mee te maken hebben. Ik kan niet in een operagebouw binnengaan, mij neerzetten in het pluche en onbevangen naar Wagner luisteren. De associaties die zich in de loop van de geschiedenis vormden rond zijn figuur, zijn Germanenverhalen en zijn uitspraken kan men niet uitwissen. Zijn jodenhaat schreef hij letterlijk neer in Das Judenthum in der Musik en bij een opvoering van Nathan der Weise stelde hij ooit dat alle joden zouden moeten verbrand worden. Daarnaast waren er zijn manie voor grote, pompeuze decors, de jacht op effecten, zijn pathos, zijn symboliek, zijn commanderen, zijn dweepzucht, zijn ‘instinct om te domineren’ zoals Nietzsche zei, dat alles kan men niet zomaar even uit het geheugen bannen. Zeker niet als die protserige Walkürenritt de oren van de luisteraars teistert.

Onbevangen luisteren naar Wagner is niet mogelijk, tenzij misschien later, veel later. Als de herinneringen aan de gruwelen van de twintigste eeuw opgelost zullen zijn in de nevelen van de geschiedenis. Maar dat op zich is al een gruwelijke gedachte. Komrij heeft natuurlijk gelijk dat het intrinsiek over zijn muziek gaat, en alleen daarover. Op de bijhorende CD staat de Prelude uit Wagners Parsifal. Die is inderdaad van een betoverende schoonheid. Maar als de laatste goddelijke klanken zijn uitgestorven komen die vreselijke Walküren weer aan en staat daar opnieuw Wagner! De Wagner van de waanzin, mee geboetseerd, vooral geboetseerd door zijn antisemitische erven. Men kan Wagner niet kwalijk nemen dat fanatici zich zijn werk toeëigenden – hij leefde tenslotte in een vorig tijdperk – maar zijn executanten collaboreerden met massamoordenaars. Daarmee hebben zij het oeuvre van de componist verminkt, althans geestelijk.

Hoopvol is dat Nike Wagner, een achterkleindochter, de gedachte opperde om in Bayreuth eindelijk ook eens ander werk te spelen dan dat van haar illustere voorouder. Het zorgde al voor kritische reacties van de fanatieke tifosi, de ijdeltuitige bezitters van een kaartje dat recht geeft op een zitje op de Bayreuther Festspiele, en waar ze verdomd Wagner, en alleen Wagner willen horen. De dag dat in het Festspielhaus muziek van Mendelssohn, Mahler of Bartók zal te horen zijn, zal een grote stap vooruit zijn in de strijd tegen het bekrompen en intolerante provincialisme onder de nog zovele apologeten van het Avondland.


Recensie door Dirk Verhofstadt

Gerrit Komrij, Wagner en ik, Uitgeverij 521, 2006

Links
mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be