Waarom Duitsland?

boek

Willem Melching

‘Merkel stoppen. Deutschland retten.’ De slogan van de Alternative für Deutschland sloeg tijdens de deelstaatverkiezingen enkele weken geleden aan. In de deelstaat Saksen-Anhalt stemde zelfs een kwart van de kiezers op de eurosceptische en islamvijandige AfD. Moet Duitsland zich zorgen maken? Bestaat het gevaar dat het land met de meest volwassen democratie in Europa afglijdt naar populisme, rechtsextremisme en politieke chaos? Of zal de aanhang van de partij van Frauke Petry wegsmelten zodra de hoogoplopende emoties rond de migrantencrisis zijn gaan liggen?

Willem Melching (1954) maakt zich in Waarom Duitsland? voorlopig niet ongerust. ‘Duitsland is nu het machtigste, rijkste en politiek stabielste land van het moderne Europa,’ aldus de Nederlandse historicus in zijn inleiding. In de epiloog steekt hij desondanks een waarschuwende vinger op. Europa vandaag is stuurloos. Een terechte conclusie: de Eurozone kwakkelt, aan de oostgrens roert een expansionistisch Rusland de oorlogstrom, eurosceptici aller landen verenigen zich om de Europese Unie op te blazen, de vluchtelingenstroom speelt in de kaart van extreemrechts en in Centraal-Europa maken autoritaire regeringsleiders snode plannen. Daarom heeft het continent ‘juist nu behoefte aan een leider en een helder beleid.’ En zie, die leider kan volgens Melching niemand anders dan de Duitse bondskanselier Angela Merkel zijn. En voor dat heldere beleid kunnen enkel onze oosterburen borg staan.

Maar hoe is Duitsland in die positie terechtgekomen? Waarom is een land dat de Holocaust op zijn geweten heeft niet langer de paria van de beschaafde wereld? Welke factoren zorgden ervoor dat het tot een welvarende en robuuste democratie is uitgegroeid? Waarom mag het zich zelfs het morele kompas van Europa noemen? De docent aan de universiteit te Amsterdam wijst drie factoren aan. Ten eerste zocht Duitsland, pal in het midden van Europa, na de Tweede Wereldoorlog – aanvankelijk mee onder druk van Amerika – toenadering tot zijn voormalige vijanden. Konrad Adenauer, de eerste kanselier van West-Duitsland, deed er alles aan om die Westbindung onomkeerbaar te maken. Ten tweede is er de politieke stabiliteit. Dankzij oordeelkundige oplossingen voor de problemen tussen deelstaten en federale instellingen en tussen parlement en kanselier is het politieke landschap in de Bondsrepubliek nauwelijks of niet veranderd. Ten derde is er ‘de omgang met het verleden en de misdaden van het naziregime in het bijzonder’. In geen enkel ander land wordt dat verleden zo kundig aangepakt als in Duitsland. Terwijl in Rusland de ster van dictator Josef Stalin herrijst en Oostenrijk nog altijd doet alsof het een slachtoffer van Adolf Hitler was, gaat Duitsland met de erfenis van het Derde Rijk voorbeeldig om. Ook de erfenis van de DDR, die andere dictatuur, heeft het land vaardig verwerkt.

Hoewel Melching een bewonderaar van het naoorlogse Duitsland is, is hij niet blind voor blunders en vergissingen. De DDR laat hij daarbij grotendeels buiten beschouwing. In het licht van de geweldplegingen tegen asielzoekerscentra in de deelstaten van het voormalige Oost-Duitsland is dat jammer. Waarom is het verzet tegen vluchtelingen in bijvoorbeeld Saksen-Anhalt zoveel agressiever? Zijn de inwoners nog altijd niet van de ondeugden van het communistische regime uitgeziekt? En zo nee, bestaat dan de kans dat ze de rest van het land aansteken? De erfenis van de DDR vaardig verwerkt? Blijkbaar niet. Voorts telt Melching de economie niet mee. Ze is ijzersterk, en ze heeft alle crisissen doorstaan en overwonnen, veel meer komt de lezer niet te weten.

Des te meer aandacht – een derde van zijn boek – wijdt Melching aan de manier waarop de Bondsrepubliek met haar naziverleden in het reine is gekomen. De auteur vat elke fase op aanschouwelijke wijze samen. Aanvankelijk ontkenden de Duitsers dat ze schuldig of medeplichtig waren geweest. De Holocaust? Enkel het werk van een handvol fanatieke psychopaten. Geen wonder dat talloze nazi’s hoge posten in alle geledingen van de samenleving konden bezetten. Doordat Adenauer maatschappelijke rust boven gerechtigheid verkoos, liet hij begaan. De echte confrontatie begon pas toen begin jaren zestig de eerste processen tegen nazimisdadigers plaatsvonden. Ook de naoorlogse generatie begon zich af te vragen wat hun ouders tijdens het Derde Rijk hadden uitgespookt. Conservatieve politici zoals Franz Josef Strauss van de CSU hadden daar grote moeite mee. ‘Een volk dat zulke economische prestaties heeft geleverd (Strauss verwijst naar het Wirtshaftswunder), heeft er recht op om niet telkens weer aan Auschwitz te worden herinnerd.’

De man sloeg de plank volledig mis. Melching citeert Norbert Frei. ‘Uiteindelijk ging het niet om een paar honderd oorlogsmisdadigers, maar op de politieke moraal van miljoenen,’ aldus de Duitse historicus. Dat begreep ook bondspresident Richard von Weizsäcker toen hij op 8 mei 1985 het parlement toesprak. Diezelfde dag had de Amerikaanse president Ronald Reagan, erin geluisd door bondskanselier Helmut Kohl, een bezoek aan een militaire begraafplaats in Bitburg gebracht. Het was een schandaalbezoek, want op het kerkhof lagen soldaten van de Waffen-SS begraven. Diezelfde dag redde Von Weizsäcker niet alleen de eer van Duitsland, maar opende hij met zijn memorabele speech ook definitief de weg naar acceptatie van het duistere verleden van zijn land. Hij maakte brandhout van de mythe van de onwetendheid, hij erkende volmondig dat er een fundamenteel onderscheid bestond tussen de slachtoffers van de nazi’s en de Duitse slachtoffers, en hij prentte ten slotte zijn landgenoten in dat ze de last van het naziverleden voor altijd met zich zouden moeten meedragen.

Voor Melching is het zonneklaar dat Duitsland zijn morele gezag in de eerste plaats aan deze Vergangenheitsbewältigung te danken heeft. Maar is dat gezag voldoende om een zwalpend Europa te redden? En zal het land zelf een robuuste democratie blijven? Melching geeft toe dat hij over geen glazen bol beschikt. Eigenlijk houdt hij enkel een college voor iedereen die eindelijk wel eens wil weten waarom Duitsland staat waar het nu staat. Met eigen interpretaties strooien is dan uiteraard uit den boze. Heeft hij daarom een aantal min of meer ludieke kaderstukjes toegevoegd? In deze stukjes brengt hij Duitse fenomenen voor het voetlicht, zoals Tatort, Volkswagen, worst en bier. Melching neemt hier geen blad voor de mond, al probeert hij onderhoudend te blijven. Toch maakt hij het met zijn commentaar over discountgrootgrutters zoals Aldi en Lidl al te gortig. Treurige winkels, ‘waar de consument voor zo min mogelijk geld zo veel mogelijk calorieën kan aanschaffen.’ En hun internationale succes? ‘Niets lijkt de wereldheerschappij van Duitse vulgariteit nog te kunnen stoppen.’ Heeft Melching er nog nooit bij stilgestaan dat mensen met een beperkt budget blij zijn dat zulke grutters bestaan?

Waarom Duitsland? resumeert de naoorlogse geschiedenis van Duitsland zonder opsmuk, overzichtelijk, evenwichtig en voldoende kritisch. De feiten lijken dit spiksplinternieuwe boek inmiddels ingehaald te hebben. Merkel die het op een beschamend akkoord met Turkije gooit? Is ze haar morele kompas kwijtgeraakt? Is ook voor haar de Conventie van Genève een vodje papier? Gaat ze overstag voor de haatretoriek van de AfD? Maar kan ze anders? Melching noemt Merkel de ‘immer flexibele’ bondskanselier. Zou het kunnen dat ze met haar flexibiliteit en niet met haar onbuigzaamheid Duitsland en Europa zal redden?


Recensie door Joseph Pearce

Willem Melching, Waarom Duitsland?, Prometheus, 2016, 208p., €19,95

Links
mailto:joseph.pearce@telenet.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be