De vrolijke athe´st

boek vrijdag 16 november 2012

Jean Paul Van Bendegem

Jean Paul Van Bendegem die met een boek over athe´sme op de proppen zou komen, het stond in de sterren geschreven. Tijdens de premiŔre van Au coeur volant, de theatervoorstelling waarin deze aimabele filosoof zijn theaterdebuut maakte, zwaaide hij er even enthousiast mee als een vaandeldrager met zijn vlag. Ziehier, De vrolijke athe´st. In 2007, tijdens een debat met wijlen Jaap Kruithof over de vrijmetselarij in het Geuzenhuis te Gent, kregen de toeschouwers reeds een voorproef. Beiden deelden ze een protestants verleden dat hun athe´stische visie had be´nvloed. Wel verschilden ze wezenlijk van mening over de vrijmetselarij: voor de ene een veredelde vriendenkring, met holle symboliek en cryptochristelijke rituelen, voor de andere na het verlaten van het protestantse heem een thuiskomst in een verrijkende omgeving, waarbij de beleving van de ritualen een meerwaarde betekende en de eigen invulling van de symboliek gelaagde inzichten tot stand bracht.

Ook uit zijn eerder verschenen boeken blijkt Van Bendegems mans fascinatie voor religie. In Tot in de eindigheid neemt hij de relatie tussen wetenschap en religie onder de loep. In Over wat ik nog wil schrijven volgt de blijde aankondiging van een boek over geloof en humor. Geen afstandelijk, academisch betoog, maar een getuigenis van hoe hij het geloofsthema beleeft. En in Een spiraal van een zonnebloem, het essay dat is verschenen in Voorbij het athe´sme - het boek onder redactie van Jurgen Slembrouck naar aanleiding van de gelijknamige lezingenreeks - wordt de werktitel vrijgegeven. Vrolijk athe´sme, voorwaar geen evidentie. Zelfs bij een zonnige dag volstaat het de krant open te slaan om donderwolken in het gemoed aan te voeren. Zonder het met een aan zekerheid grenzend illusoire vooruitzicht van rijstpap met gouden lepeltjes lijkt het vaak dat een mens niet bepaald veel reden heeft om vervuld van vreugde rond te springen, laat staan dat elke dag weer rijstpap zo blijgemutst zou maken. Benieuwd dus wat deze vrolijke Frans zo vrolijk maakt.

In plaats van een droge academische opsomming van argumenten krijg je in dit boek een geŰngageerd en persoonlijk verhaal voorgeschoteld van wat het athe´sme voor de auteur betekent. Het is alvast een aanrader om je in te beelden dat Van Bendegem zelf het boek aan jou voorleest. Je ziet hem zo al de ronkende zinnen debiteren met de hem kenmerkende expressiviteit. Hij start met een autobiografisch stuk, waarbij hij zich beperkt tot dat wat hij relevant vindt in verband met dit onderwerp. Dus geen uitweidingen over zijn liefdesleven (alhoewel het boek doorspekt is met seks, seks, seks), maar wel bijvoorbeeld een uiteenzetting over het belang van de vrijmetselarij voor zijn ontwikkeling. Vervolgens schetst hij zijn beeld van mens (een prutser die stilaan de hem bepalende tegenstellingen tracht te verweven) en maatschappij (van een absurde en onbegrijpelijke complexiteit) om af te sluiten met een ode aan de verbeelding. Gelukkig loopt hij niet in een aantal valkuilen waar sommige van zijn voorgangers wel in zijn beland. De bekeringsdrift die onder andere tentoongespreid wordt in God als misvatting, het spraakmakende boek van Richard Dawkins, vind je bijvoorbeeld niet terug. Ook het meewarig neerkijken op agnosten (Dawkins spreekt over de armoede van het agnosticisme) blijft volledig achterwege, hen beledigen doet hij liever niet.

Toch enkele bedenkingen. Het protestantisme blijft sluimerend aanwezig in Van Bendegems manier van in het leven staan. Zonder al te zeer te willen veralgemenen, is het belang van de achtergelaten godsdienst als referentiekader vaak kenmerkend bij athe´sten van zijn generatie die niet vrijzinnig zijn opgevoed. Dit is geen verwijt naar hen toe, alleen een constatatie dat de man met de baard nooit veraf schijnt te zijn in hun denken en handelen. Van Bendegem ontkent dit ook niet: zo wijt hij bijvoorbeeld zijn eigen rusteloosheid aan het zich niet kunnen losmaken van de protestantse arbeidsethos. Betwistbaar is volgens mij zijn vermeende onkunde om zich uit te spreken over de situatie rond genetisch gemodificeerde organismen. Als wetenschapsfilosoof maakt hij er zich te gemakkelijk vanaf door te stellen dat het thema ingewikkeld is en dat hij er niet uitkomt. Van iemand die de zaken graag nodeloos ingewikkeld maakt, louter voor de lol, valt dit toch een beetje tegen. Na de patattenoorlog volgde een bitse woordenstrijd tussen de Gentse filosofen onderling. Het valt te begrijpen dat Van Bendegem zich liever niet wenst te moeien in deze bij wijlen cassante discussie, maar misschien zou hij hierover dan beter Řberhaupt het zwijgen toe doen. Zal ĹDe vrolijke athe´stĺ ervoor zorgen dat de gelovigen massaal de kerk zullen uitlopen? Zoĺn vaart zal het niet lopenů Voorlopig slaagt de clerus zÚlf daar trouwens beter in. Maar ook dat bont allegaartje van agnosten, spinozisten, satanisten, solipsisten, animisten, sjamanisten en andere tisten zal door dit boek niet snel van gedacht veranderen. Dat is ook helemaal niet de betrachting van de auteur. Hij wil dialoog tot stand brengen, dat wel, en daar slaagt hij ook met verve in. De lezer voelt zich als het ware genoodzaakt zichzelf te bevragen en zijn eigen standpunten af te toetsen aan deze van de auteur.

De vrolijkheid die het athe´sme bij de auteur teweegbrengt, zal wel niet door alle lezers gedeeld worden. Daarvoor is de ervaring te subjectief. Op het einde verwijst Van Bendegem naar Camus, meer bepaald naar De mythe van Sisyphus. Hierin stelt Camus dat zelfdoding net zoals religie een vlucht is om te ontsnappen aan het absurde en zinloze van dit bestaan. Dag na dag rest ons niets anders dan de rots de berg op te duwen. Vrolijk merkt Van Bendegem op dat je evengoed een kiezel kan rondduwen en dat je de klus niet alleen hoeft te klaren. Zeker, maar dat neemt niet weg dat juist de intrinsieke zinloosheid de last soms ondraaglijk maakt, kiezel of niet. En daar wordt de sint niet vrolijk van. Of nog: als goden zouden bestaan, dan zouden ook zij niet kunnen ontsnappen aan het juk van hun eigen zinloosheid. Bovendien lijkt La Mettrie gelijk te krijgen: de mens is niet meer dan een organische machine. Alleen de waanzin rest ons.

Maar laat dat de pret niet bederven! Hopelijk krijgt de uitgever Jean Paul Van Bendegem zo ver dat hij het boek voorleest zodat er een opname van kan gemaakt worden. De vrolijke athe´st als luisterboek, cadeau voor de winterse feestdagen. Een heiden onder de kerstboom, ideaal.


Recensie door Tom Cools

Deze recensie verscheen eerst op de website van het Humanistisch Verbond

Jean Paul Van Bendegem, De vrolijke athe´st, Houtekiet, 2012

Links
http://www.h-vv.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be