Oorlog en Terpentijn

boek

Stefan Hertmans

Volgend jaar zal de honderdste verjaardag van het begin van de Eerste Wereldoorlog op grote schaal, in tal van landen en op diverse manieren herdacht worden. Dat zien we nu reeds aan het toenemende aantal documentaires en publicaties over de Grote Oorlog. Denk aan het boek Slaapwandelaars van Christopher Clark die bijzonder gedetailleerd de oorzaken van dit vreselijke drama beschrijft, The Great War van Peter Hart waarin de belangrijkste veldslagen staan beschreven, en Catastrophe. Europe Goes to War van Max Hastings over de gevolgen van deze enorme tragedie. Maar dit is maar het begin. Volgend jaar zullen we overspoeld worden door boeken over een van de meest tragische gebeurtenissen in de geschiedenis die ook aanleiding gaf tot de latere drama tijdens de 20ste eeuwzoals de Tweede Wereldoorlog, de Holocaust, de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki, de Koude Oorlog en de reactie daarop zoals de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens en later de oprichting van de Europese Unie.

Over de Eerste Wereldoorlog verschenen de voorbije jaren ook indringende romans zoals de onvolprezen Godenslaap van Erwin Mortier, Rebellie van Joseph Roth, en Frontberichten van Edlef Köppen (dat al veel vroeger verscheen, maar pas in 2005 in het Nederlands werd vertaald). Zij slaagden erin om de lezer een indruk te geven van de impact van de Grote Oorlog, niet alleen op de frontsoldaten, maar ook op het leven van de kleine man. Over de absurditeit van een conflict waardoor miljoenen mensen het leven verloren en er finaal niets echt gewonnen was. Over een krankzinnig conflict op gang gebracht door nationalistische gevoelens en dat uiteindelijk leidde tot nog meer haat en afkeer voor de ander, iets waardoor de Tweede Wereldoorlog mogelijk werd. Over de impact van deze waanzin op het leven van miljoenen gewone mensen die ongewild werden meegesleurd in dood en vernieling, en ontelbaar veel van hun geliefden, familieleden en vrienden verloren. De Eerste Wereldoorlog kostte het leven aan 20 miljoen mensen, soldaten en burgers. Maar het zorgde vooral voor een morele ineenstorting en de vernietiging van alle humane waarden die Europa daarvoor zo kenmerkten.

Juist een jaar voor deze herdenkingen – spreek alstublieft niet van vieringen – is nu de roman Oorlog en Terpentijn van Stefan Hertmans verschenen. Daarin verhaalt hij over het leven van zijn grootvader Urbain Martien die geboren werd in 1891 en stierf in 1981. Hij liet zijn memoires na in twee schriften, die Hertmans al jaren in een kluis hield, maar die hij pas veel later en met enige schroom verwerkt heeft in deze aangrijpende reconstructie van het bijzondere leven van die bijzondere man. Het gaat immers niet alleen of zozeer over de ervaringen van zijn grootvader tijdens de Grote Oorlog – hoe verschrikkelijk en cruciaal die ook zijn – maar over zijn dramatische levenslot. Over zijn geloof in een goede almachtige God, zijn genegenheid voor zijn moeder, zijn adoratie voor zijn vader, zijn liefde voor een te vroeg gestorven vrouw, zijn respect voor zijn echtgenote en tenslotte, zijn aandacht voor die kleine kleinzoon van hem, Stefan Hertmans die pas met het schrijven van dit boek de grootsheid van zijn grootvader leerde kennen.

“Ik had me voorgenomen dat ik zijn memoires pas zou gaan lezen wanneer ik er ten volle tijd voor had”, aldus Hertmans. Met het aanstormende jaar 2014 werd hij uiteindelijk gedwongen om aan de slag te gaan en zijn grootvader een plaats te geven in de geschiedenis die hij verdient. Martien groeide op in een arm gezin in Gent. Om de kost te verdienen werkte hij op zijn dertiende in een ijzergieterij. Hertmans beschrijft die periode met veel inlevingsvermogen en schetst zo een beeld van Gent tijdens de eeuwwisseling, een stad met een kleine rijke, vooral Franstalige bourgeoisie, en een massa arbeiders die werkten in de meest onmenselijke omstandigheden. Maar tegelijk toont hij zijn liefde voor de vroegere stad met de Zuidstatie, de toen bestaande dierentuin en de vele typische winkeltjes die nu verdwenen zijn. Je hoeft geen Gentenaar te zijn om dit boek te lezen, maar al wie de stad wat kent, voelt dat Hertmans de kaalslag in parken en gebouwen, en het verdwijnen van typisch Gentse middenstandszaken betreurt.

Op twaalfjarige leeftijd krijgt Hertmans van zijn grootvader een gouden horloge, maar laat dit vallen. Pas veel later zal hij (en de lezer) begrijpen waarom dit Urbain zo aangrijpt. Een horloge is toch maar een voorwerp, niet? Maar dat is het niet altijd. Sommige voorwerpen dragen een hele geschiedenis met zich mee en bieden een glimp in die voltooid verleden tijd. Met veel empathie en al zijn literaire kracht slaagt Hertmans erin om dit zo mooi uit te leggen. Zelfs de horloge en de vele schilderijen die zijn getalenteerde grootvader maakte, krijgen in die zin een bijzondere betekenis. Ze verwijzen naar een wereld die ooit bestond, maar niet langer bereikbaar en zelfs begrijpelijk is voor de hedendaagse mens. Het schildertalent heeft Urbain van zijn vader die in kerken grote fresco’s herstelde en schilderde. En dat wil hij ook. Hij wil tekenen, schilderen, en hij blijkt er talent voor te hebben. Maar intussen moet er geld worden verdiend voor het gezin, en op een dag wordt hij gedwongen om te kiezen: priester of soldaat? Het wordt dat laatste, en ook dat zal zijn leven bepalen.

Enige tijd later breekt de oorlog uit. Wat volgt is een beschrijving van de eerste oorlogsdagen die bijna ondragelijk te lezen zijn. Hier benadert Hertmans de gruwel zoals beschreven in een van de meest bekende en indrukwekkende anti oorlogsboeken Krieg dem Kriege! van de anarchist en pacifist Ernst Friedrich. Oorlog aan de oorlog! bevat zo'n 180 gruwelijke fotobeelden uit de Eerste Wereldoorlog met scherpe commentaren in het Duits, Engels, Frans en Nederlands. De auteur omschreef zichzelf niet als ‘Duitser’ maar als ‘mens’. Hij droeg zijn boek op aan de ‘mensen van alle landen’ en dit tegen ‘alle oorlogsdwepers, planners en leiders van slachtpartijen’. De foto’s tonen onder meer close-ups van zwaar verminkte gezichten, van soldaten met weggeschoten neuzen, ogen, aangezichten en kinnen. Juist dat ziet zijn Hertmans grootvader aan het front. “De omgeving veranderde razendsnel in een soort woestenij, een oerlandschap waaruit in een uur jaar tijd elk spoor van beschaving was weggeblazen”, zo schrijft hij treffend.

De daaropvolgende bladzijden zijn de moeilijkste om lezen, zo hard en vreselijk beschrijft Hertmans de oorlogshandelingen. Hij wijst op de wreedheid van de Duitsers die steden en mensen zonder enige scrupules vernietigden: “We werden vervuld van het besef een vijand tegenover ons te hebben die geen enkele morele scrupule meer kende.” En zijn grootvader verhaalt hoe in minder dan een week van Diksmuide tot Nieuwpoort honderdvijftigduizend jonge soldaten vielen. Zijn grootvader raakt diverse keren gewond, telkens net op het nippertje van de dood, maar steeds terugkwam. Hij krijgt er medailles voor, maar geen echte waardering van de Franstalige officieren die de Vlaamse soldaten minachten. Hier groeit het flamingantisme van zijn grootvader. Maar dat is niet het belangrijkste. Hertmans schrijft in één enkele zin de essentie van de impact van de Grote Oorlog: “De wreedheden en de massaslachtingen veranderden de moraal, de levensvisie, de mentaliteit en de zeden van deze generatie definitief.” En hij besluit dat ‘de intimiteit van de Europese sfeer voorgoed geschonden was’. Het is eenzelfde vaststelling als die van Stefan Zweig in zijn onvolprezen boek De wereld van gisteren.

Na de oorlog raakt Urbain verliefd op de dochter van een koopman. Hij verlooft zich met haar, maar ze sterft aan de Spaanse Griep die na de oorlog nog tientallen miljoenen doden veroorzaakte, meer dan tijdens de oorlog zelf. Een zoveelste slag, waarna hij trouwt met haar zuster. En daaruit komt uiteindelijk Stefan Hertmans voort. Waarna hij de laatste jaren van zijn grootvader beschrijft en stilstaat bij de kopie van een uitzonderlijk werk van Velázquez; de lezer moet het zelf ontdekken, maar het is onwezenlijk mooi. In elk geval heeft Hertmans hiermee een meesterwerk geschreven dat zijn plaats verdient naast dat van Erwin Mortier. Toen die laatste de AKO-literatuurprijs won zei de jury: "Met Godenslaap schreef Mortier een homerisch epos waarin de Eerste Wereldoorlog mythische, universele allures krijgt." Met Oorlog en Terpentijn deed Stefan Hermans hetzelfde. Sterker nog, hiermee hijst Hertmans zich op het niveau van de allergrootsten van de Nederlandstalige literatuur. Ik heb dit boek niet zozeer gelezen, maar verslonden.


Recensie door Dirk Verhofstadt

Stefan Hertmans is te gast op Het Betere Boek op 12 oktober in Gent. Meer informatie staat op onderstaand webadres.

Stefan Hertmans, Oorlog en Terpentijn, De Bezige Bij, 2013

Links
http://www.hetbetereboek.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be