C’était ainsi… Un adolescent au Goulag

boek vrijdag 13 november 2009

Iouri Tchirkov

De geschiedenis van Iouri Tchirkov (1919-1988) is exemplarisch voor die van miljoenen mannen en vrouwen, die willekeurig opgesloten werden in de Sovjetkampen. Verschenen ten tijde van de Perestrojka in 1989 was het boek C’était ainsi, totaal in de vergetelheid geraakt. Gelukkig is het nu in het Frans vertaald en uitgegeven door Editions des Syrtes. De foto’s die in het boek staan afgedrukt zijn afkomstig uit de documentaire Solovki 1927-1928, gemaakt in opdracht van de GPU (latere KGB en FSB) door A.A. Tcherkasov. De foto’s hebben vandaag, ondanks hun oorspronkelijk propagandistisch karakter, een belangrijke documentaire waarde. Bedoeld om het beeld van het verstikkende sovjetbeleid in het buitenland op te smukken, tonen ze juist de werkelijkheid. Te glad en te gepolijst, met een intense emotionele kracht, verontrusten deze foto’s en tonen de omvang van de manipulatie.

Meer dan dertig jaar na de dood van Stalin, op het einde van de jaren tachtig van de 20ste eeuw, en aangemoedigd door de Perestrojka, hebben een aantal ex-gevangenen uit de Goelag een verslag over deze periode van hun leven vooralsnog op papier gezet. C’était ainsi is één van deze vele verhalen. De titel alleen al is verhelderend: tegenover de dreigende verdwijning van de herinnering aan de Sovjetkampen, probeert de overlevende zijn persoonlijke getuigenis af te leggen. De Goelag verdween als instituut weliswaar in 1956, maar het was pas op het moment dat de ‘dissidenten’ door Gorbatsjov in ere werden hersteld in 1986, dat de kampen als instrumenten van politieke terreur ophielden te bestaan. De dooi onder Chroesjtsjov maakte weliswaar een einde aan de lijdensweg van veel gevangenen maar gaf hen geen gelegenheid te getuigen noch klacht neer te leggen tegen hun beulen.

Meesterwerken zoals de Goelag Archipel van Soljenitsyn en Verhalen uit de Kolyma van Sjalamov, werden uitgegeven in het Westen, maar in de USSR alleen clandestien gelezen. Pas door de hervormingen onder Gorbatsjov werden de symbolen van het regime gedesacraliseerd en kwam er een stroom van getuigenissen op gang. Deze golf getuigenissen tussen 1980 en 1990 wierpen een nieuw licht op de omvang van de Goelag als instituut, de wijze waarop het de levenssfeer van mensen binnendrong (tussen 1930 en 1953 verbleef 1 op 5 in de Goelag) en de verscheidenheid der ervaringen. Door deze rechtstreekse getuigenissen komt ook een ander aspect van de repressie, tot op dat moment weinig bekend, naar boven namelijk de aanwezigheid van kinderen in de kampen.

C’était ainsi, het autobiografisch verhaal van Iouri Tchirkov, is een getuigenis over de eilanden Solovki, bakermat van de Russische orthodoxie vanaf de 15e eeuw en nadien het symbool van het concentratiekampsysteem en voorafschaduwing van de Goelag- archipel. Een geheel van kleine eilandjes, Solovki genoemd, situeert zich ten Zuidwesten van de Witte Zee in Karelië. Het telt negen kampen. Ten noorden van het ‘Grote eiland’, bevindt zich de berg Sekiraïa met zijn kerk, waarvan de kelders omgebouwd zijn tot gevangeniscellen waar gemarteld wordt en vanwaar de veroordeelde gevangenen afdalen naar zee om terecht gesteld te worden. Verder, als kleine stippen verspreid in de Witte Zee, bevinden zich achtereenvolgens het eiland ‘Anzer’ met kampen voor gehandicapten, vrouwen en kinderen en gewezen monniken; ‘het Hazeneiland’ (Zaïatski) met een strafkamp voor vrouwen en verder de ‘Grote Mouksolma’ en de ‘Kleine Mouksolma’. Ondanks het feit dat er in 1923 reeds een belangrijk netwerk van kampen en gevangenissen bestond, staan de Solovki in het collectief geheugen geboekstaafd als het ‘eerste kamp’; het laboratorium waarin de principes van het concentrationair Sovjetsysteem beetje bij beetje op punt zal worden gesteld. De geschiedenis van de Solovki toont hoe de verantwoordelijkheid voor dit systeem berust op alle bolsjewistische leiders en niet alleen op Stalin.

In de laatste jaren van zijn leven getuigt Tchirkov over zijn adolescentie die hij doorbracht in de hel van de kampen. Deze getuigenis wil een gedetailleerde reconstructie zijn van de feiten waarin nauwkeurigheid en waarachtigheid de hoofdrol spelen, niet de emotie. C’était ainsi bevat drie delen: ‘Les Solovki’, ‘ La terre d’oukhta’ en ‘ La région de Krasnoiarsk’. Iouri Tcirkov wordt gearresteerd in 1935, op 15 jarige leeftijd, als slachtoffer van de repressiegolf in Leningrad, de dag na de moord op Kirov. Hij wordt veroordeeld tot drie jaar opsluiting in Solovki wegens contrarevolutionaire activiteiten. Het verhaal van zijn aankomst is aanvankelijk doordrongen van kinderlijke nieuwsgierigheid. De eerste weken van zijn gevangenschap besteedt Tchirkov aan de verkenning van de Solovki archipel, waardoor hij later in staat zal zijn, deze in kaart te brengen. Ondanks de verschrikkelijke levensomstandigheden waarin de gevangenen moeten leven – voortdurend blootgesteld aan kou en honger, verplicht tot afmattende arbeid in de nabijgelegen venen en bossen, herleidt tot slaven – vindt Tchirkov een intens spiritueel leven in het oude klooster dat bevolkt is door enkele overlevenden van de Russische intelligentia.

Dank zij hun bescherming ontsnapt hij aan de zwaarste klussen. Hij wordt ingezet als manusje van alles om uiteindelijk terecht te komen in de bibliotheek (met 30.000 boeken). Gedurende gans zijn gevangenistijd legt hij zichzelf de taak op: ‘Studeren ondanks alles!’. Door zijn sterke wil en doorzettingsvermogen slaagt hij erin geestelijk ‘vrij’ te blijven en zo te overleven. In de periode 1935-1937 heerst er op de archipel een buitengewone intellectuele en artistieke activiteit wat aan de vooravond van de ‘Grote Terreur’ wel een mirakel lijkt. De reden daarvoor is dat in deze periode de machthebbers nog geloven in een heropvoeding door arbeid. Vanaf 1938 verdwijnt echter het ‘gepriviligieerde regime’ van de politieke gevangenen. Tchirkov wordt naar een kamp gestuurd met speciaal regime (STON) en zijn straf wordt met vijf jaar verlengd. Hij overleeft er de isoleercel en de voortdurende martelingen.

Het tweede deel ‘La terre d’Oukhta’ verhaalt het vervolg van zijn lijdensweg. Het opgelegde werkritme is onhoudbaar en de voedselrantsoenen onvoldoende. Tchirkov die ook nog eens het slachtoffer wordt van pellagra – een ziekte die vooral voorkomt in de tropen en wordt veroorzaakt door Vitamine B- tekort – ontsnapt aan een zekere dood. Hij wordt overgebracht naar het kamp Oukhtijemlag in de streek van Oukhta. Het uitbreken van de Tweede Wereldoorlog en de Duitse invasie verleent wat respijt aan de gevangenen. Tchirkov blijft studeren, wordt technicus en vervolgens ingenieur in de hydrologie en de meteorologie en gebruikt zijn kennis om zijn eigen lot en dat van zijn medegevangenen te verbeteren. Hij werkt dan in het weerkundig proefstation en neemt deel aan verscheidene expedities, die hem een relatieve vrijheid verlenen. Als hij in 1943 wordt vrijgelaten, blijft hij in het kamp zoals de meeste van de gevangenen tot het einde van de oorlog. Zijn paspoort draagt nu de vermelding ‘39’ wat betekent dat hij niet mag wonen in de regionale hoofdsteden en een zeker aantal andere steden.

Het derde deel ‘La région de Krasnoïarsk’ zal uiteindelijk onvoltooid blijven. Het is zijn vrouw, Valentina Tchirkova, die het laatste deel van het boek zal samenstellen op basis van de door hem achtergelaten nota’s. Hij vestigt zich in de provincie Krasnoïarsk en werkt er als ingenieur in een sovchoz. In 1951 wordt hij een tweede keer gearresteerd en veroordeeld tot levenslange verbanning. Ondanks het feit dat de machthebbers hem een universitaire carrière ontzeggen, zet hij door, lukt op briljante wijze zijn examens en wordt uiteindelijk doctorandus in de landbouwwetenschappen en de meteorologie. Pas in 1954, na de dood van Stalin,zal hij worden vrijgelaten en gerehabiliteerd. Dan pas kan hij terugkeren naar Moskou. In 1970 krijgt hij de leerstoel meteorologie en klimatologie aangeboden.

Dit erg compacte verhaal wil slechts een trouwe kroniek zijn van een leven. Hoe slaagt een adolescent erin te overleven in een dergelijke wereld? Dat is de niet geformuleerde vraag in deze getuigenis. Toch kan de lezer het antwoord hierop vinden. De behoefte te ontdekken en te begrijpen, de liefde voor de literatuur, de zorg voor de anderen, behoeden hem voor een dood waaraan hij eigenlijk niet had kunnen ontsnappen. Geen woede, geen opstandigheid, geen wanhoop maar een niets verhullende blik op het gebeurde, de onverstoorbaarheid van de wetenschapper en de scherpzinnigheid van de humanist. C’était ainsi…


Recensie door Sonja De Schaepdryver

Iouri Tchirkov, C’était ainsi… Un adolescent au Goulag, Editions des Syrtes, Parijs, 2009, 366 pp.

Links
mailto:sonja.de.schaepdryver@skynet.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be