Het wonderbaarlijke overleven

boek vrijdag 31 januari 2003

Wadyslaw Szpilman

Op 23 september 1939 speelt de jonge pianist Wladyslaw Szpilman een Chopin-recital. Door de bombardementen bij de inval van de Duitsers in Polen kan hij zichzelf nauwelijks horen. Een half uur na dit optreden wordt de zaal van de Poolse Omroep door bommen geraakt. De Poolse radio is uit de lucht. Daarop volgt een jarenlange bezetting door de nazitroepen met vreselijke gevolgen: het getto van Warschau, de joodse opstand en de deportaties. Terwijl zijn volledige familie en vele vrienden worden uitgemoord, overleeft Szpilman, mede dank zij de steun van Poolse verzetsstrijders. Tenslotte wordt hij gered door de Duitse officier Wilm Hosenfeld, die hem Chopin hoort spelen, dezelfde nocturne die Szpilman speelde op 23 september 1939. Het wonderbaarlijke overleven werd door Szpilman direct na de oorlog geschreven en gepubliceerd in 1946. Het boek werd echter spoedig door het Stalinistische regime uit de handel genomen.

Het verhaal van Szpilman werd bij ons pas bekend in het najaar van 2002 toen de film De pianist van Poman Polanski in Europa werd vertoond. Deze film is een quasi letterlijke weergave van het boek en is dan ook de moeite waard om te bekijken. De film volgt letterlijk het boek en doet er - in tegenstelling tot zoveel andere films - geen afbreuk aan. Het verhaal van Szpilman is zowel verbijsterend door de confrontatie met het onmenselijke naziregime, als bemoedigend, omdat het het bewijs levert van de triomf van de menselijke geest op een dictatoriaal systeem. Szpilman had nooit kunnen over leven zonder de inzet, het mededogen en de moed van anderen. Het boek en de film tonen dat ook in het antisemitisch bekend staande Polen mensen hun leven waagden om joden te redden. Van de 3,5 miljoen joden in Polen overleefden slechts 240.000 de oorlog, een schrikbarend klein aantal. Maar, van de 16.000 niet-joodse verzetsstrijders die worden herdacht in Yad Vashem in Isral (het belangrijkste Holocaust-memoriaal in de wereld) is een derde Pools. Dit boek belicht dat deze mensen met gevaar voor eigen leven, en dat van hun familie, hebben verricht: een vrijwel onbekende kant van de Tweede Wereldoorlog.

Wladyslaw Szpilman heeft geluk gehad. Hij overleefde het getto van Warschau en de Tweede Wereldoorlog, mede dank zij zijn musikaal talent. In die zin was hij bevoorrecht ten aanzien van de vele anderen die al snel vielen onder het onmenselijke regime van de nazi's. Hij verloor zijn ouders en andere familieleden tijdens de vele selecties en deportaties die plaats vonden in het getto. Zijn beschrijving van de levensomstandigheden, de voortdurende angst en de toenemende repressie is schrijnend maar komt overeen met de belevenissen en beschrijvingen van andere overlevenden van dit getto zoals Marcel Reich-Ranicki. Door een onvoorstelbaar toeval slaagt Szpilman erin te ontkomen aan de selecties en kan hij vluchten naar het niet-joodse deel van de stad. Daar wordt hij geholpen door Poolse verzetslieden. Maar als de oorlog kantelt en de Duitsers zich moeten terugtrekken doolt hij zonder enige bescherming rond in een stad gedomineerd door wraaklustige nazi's. Ondanks de honger slaagt hij erin te overleven en zich schuil te houden in de onbewoonde panden van de stad. Tot zijn schuilplaats, in een burgerhuis, op een dag wordt ontdekt door een Duitse officier.

Szpilman zegt dat hij pianist is en de officier vraagt hem om een klassiek stuk te spelen. Onder indruk van Szpilmans talent helpt de Duitse officier Szpilman verder door de oorlog. Pas na de bevrijding, en na heel wat opzoekingswerk, verneemt Szpilman wie die Duitse officier was. Het betrof Wilm Hosenfeld, een kapitein in het Duitse leger. Wat men niet ziet in de film (maar wel leest in het boek), zijn de aantekeningen in het dagboek van Hosenfeld. Daarin beschrijft hij met afschuw de vreselijke wandaden van de Duitsers tegenover de Poolse en joodse bevolking. Het is een kort, maar verpletterend verslag van iemand die aan de 'andere' kant stond en met eigen ogen de barbarij heeft meegemaakt vanuit het standpunt van de heersers. Hosenfeld crepeerde in een gevangenenkamp nabij Stalingrad in 1952. Hij was een gebroken man. Maar zijn dagboeknotities zijn bewaard gebleven en bevestigen het verhaal van Szpilman.

Deze zaak is historisch interessant omdat ze aantoont dat er ook 'dappere' soldaten in de Duitse Wehrmacht dienden. Heimelijke tegenstanders van het naziregime die hun mens-zijn belangrijker bevonden dan hun Duits-zijn. Het is een kleine, te kleine, groep van mensen die zich verweerde. Maar het toont aan dat op zijn minst niet iedereen, dat niet elke Duitser akkoord ging met de nazistische waanzin. In dezelfde lijn kan men de aktie van Oscar Schindler bekijken. Wolf Biermann die het nawoord schreef bij dit boek eindigt met een aangrijpende oproep. Hij spreekt de hoop uit dat op een dag, op de Straat van de rechtvaardigen in Yad Vashem in Jeruzalem, waar voor alle redders van joden tijdens de oorlog een boom werd geplant, ooit een boompje komt voor Wilm Hosenfeld. En wie moet dat planten? Dat is toch duidelijk - Wladyslaw Szpilman, en zijn zoon Andrzej die hem daarbij zal ondersteunen. En op de wonderlijke muziek van Chopin kan men alleen maar de band tussen mensen voelen, ongeacht hun afkomst, hun nationaliteit of hun 'ras' (wat een absurd woord). Deze muziekklanken overstijgen elk kunstmatig verschil en demonstreren dat mensen tot verheven daden in staat zijn


Recensie: Dirk Verhofstadt (verhofstadt.dirk@pandora.be)

Wladyslaw Szpilman, Het wonderbaarlijke overleven, Bzzth, 1999

Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be