Globalisering

boek vrijdag 11 oktober 2002

George Soros

De Hongaarse zakenman en gewezen beursgoeroe George Soros is een buitenbeentje in de ganse discussie rond de globalisering. Nadat hij in de jaren tachtig en negentig enorme fortuinen verdiende via speculatie op de financiŽle markten, werpt hij zich nu op als een van de meest kritische personaliteiten tegenover de globalisering. In 1998 verscheen zijn eerste boek over De crisis van het mondiale kapitalisme waarin hij zich afzet tegen een heilig geloof in de vrije markt. In dit boek maakte hij brandhout van de marktfundamentalisten en libertariŽrs met hun absoluut geloof in ongebreidelde vrijheid. Als hartstochtelijk verdediger van Karl Popper's meesterwerk Open Society and Its Enemies stelt hij dat het marktfundamentalisme zelfs een grotere bedreiging vormt voor de open samenleving dan welke totalitaire ideologie ook. Daarvoor ziet hij twee redenen: de inherente instabiliteit van financiŽle markten en het falen van de politiek in de 'non-marktsector'. "Marktwaarden zijn doorgedrongen in delen van de samenleving die zich voorheen lieten leiden door niet-commerciŽle overwegingen. Ik denk hierbij aan persoonlijke relaties, politiek en beroepen als advocaat en arts. Bovendien heeft er een subtiele en graduele, maar niettemin diepgaande transformatie plaatsgevonden in de werking van het marktmechanisme. In de eerste plaats zijn duurzame relaties vervangen door individuele transacties. De winkel waar eigenaar en klant elkaar goed kenden, heeft plaats moeten maken voor de supermarkt en, nog recenter, voor internet. Ten tweede zijn nationale economieŽn overvleugeld door een internationale economie."

De betrokkenheid van de klant, burger, consument en aandeelhouder met de medemensen en de samenleving vervaagt. Dat merkt Soros vooral in het bedrijfsleven. Ondernemingen moeten ingevolge de mondialisering hun schaal dermate vergroten dat ze noodgedwongen beroep moeten doen op kapitaal van externe aandeelhouders. Hiervoor gaat men naar de beurs en wordt de waarde van het aandeel belangrijker dan maatschappelijke doelstellingen zoals het scheppen van werkgelegenheid. "Het feit blijft bestaan dat anonieme marktparticipanten over het algemeen vrijgesteld blijven van morele keuzen, zolang ze de regels in acht nemen. In die zin zijn financiŽle markten niet immoreel; ze zijn amoreel (Ö) In een sterk concurrerende omgeving zullen mensen die gehinderd worden door betrokkenheid bij anderen minder succes hebben dan diegenen die vrij zijn van alle morele overwegingen. Op die manier ondergaan maatschappelijke waarden, iets wat we als een proces van negatieve natuurlijke selectie zouden kunnen beschouwen. De gewetenlozen eindigen aan de top. Dit is een van de meest verontrustende aspecten van het mondiale kapitalistische stelsel", aldus Soros, die trouwens zelf jarenlang tot die gewetenloze top behoorde. Uiteindelijk ontstaat een marktwerking die alleen nog oog heeft voor winst. Farmaceutische bedrijven werken niet om levens te redden. Oliemaatschappijen zijn niet uit op milieubescherming. Wapenfabrieken produceren juist om zo efficiŽnt mogelijk te laten doden. Het enige doel is winst maken.

In zijn nieuwste boek onder de titel Globalisering gaat Soros verder in op zijn eerdere vaststellingen en schuift hij tevens een alternatief naar voor. De kern van zijn voorstel om de problemen in de arme landen aan te pakken is om Bijzondere trekkingsrechten in te zetten voor het verschaffen van collectieve goederen op een mondiale schaal. Op die manier wil hij uiteindelijk komen tot een mondiale open samenleving. Marktfundamentalisten zien volgens Soros niet in dat de globalisering van markten gepaard ging met een scheve sociale ontwikkeling omdat zij niet gepaard ging met een evenredige versterking van onze internationale politieke en sociale ordening. Hierbij verwijst hij naar de enorme macht van de WTO enerzijds en de onmacht van de VN en de ILO (de Internationale Arbeids Organisatie) anderzijds. de onmacht van het ILO vloeit voort uit het feit dat veel internationale overeenkomsten niet geratificeerd worden (de VS heeft bijvoorbeeld maar 13 van de 182 verdragen van de ILO geratificeerd). "Terwijl markten mondiaal zijn geworden, blijft de politiek stevig geworteld in de soevereiniteit van de staat." Het Handvest van de Verenigde Naties start wel met de woorden 'wij de mensen' maar is in feite gebaseerd op de belangen van soevereine staten die niet noodzakelijk samenvallen met de belangen van de mensen die in die staat wonen.

"Internationale handel en mondiale financiŽle markten zijn erg goed in het genereren van vermogen, maar ze kunnen niet zorgen voor andere sociale behoeftes, zoals het handhaven van de vrede, het verlichten van armoede, het beschermen van het milieu, goede arbeidsomstandigheden of het naleven van mensenrechten - wat in het algemeen collectieve goederen wordt genoemd." Vanuit die vaststelling wil Soros twee zaken realiseren, nl. het verschaffen van collectieve goederen en het verbeteren van de binnenlandse omstandigheden. Hiervoor is echter een enorme overdracht van middelen van rijke naar arme landen nodig. Daarmee bedoelt hij niet de klassieke vormen van ontwikkelingshulp omdat die teveel de belangen van de donorlanden zelf dient en niet die van de ontvangers. Een betere manier is de wijze waarop zijn eigen stichting steun verleent aan allerlei projecten in gesloten samenlevingen teneinde ze 'open' te maken. Het gaat hierbij om steun aan onderwijs, gezondheidszorg, bestuur, het uitbouwen van een justitieel apparaat, enz. Zo wil hij ook juridische hulp bieden aan ontwikkelingslanden om door de bestaande handelsbepalingen te navigeren en hen technische hulp te bieden bij de onderhandelingen in de WTO.

De reden waarom Soros dergelijke steun wil leveren is omdat hij niet gelooft in de automatische eerlijke vrije marktvorming. "We ontdekten door bittere ervaring dat het ineenstorten van een gesloten samenleving (zoals de Sovjet-Unie, nvdv) niet automatisch leidt tot het ontstaan van een open samenleving, en dat een niet-functionerende staat een even grote bedreiging voor vrijheid en welvaart kan vormen als een onderdrukkende staat." Zijn voorstel is dus het systeem van de Bijzondere trekkingsrechten (SDR's) waardoor een grote, continue en voorspelbare stroom middelen voor de financiering van collectieve goederen op mondiale schaal zou gebeuren. SDR's zijn internationale renteactiva die door het IMF worden uitgegeven aan zijn leden en converteerbaar zijn naar andere valuta's. Dit systeem zou op twee manieren helpen: indirect door de donaties en direct door een aanvulling op hun monetaire reserves. De donaties zouden gestort worden op een pandrekening (van een derde partij) waarbij wordt toegezien dat de gelden daadwerkelijk voor hun doel worden besteed. De verdere uitleg over dit systeem is vrij technisch (het staat volledig uitgewerkt in het boek).

In zijn conclusie over de weg naar een mondiale open samenleving neemt Soros duidelijk stelling tegen de marktfundamentalisten en de VS die hij een gebrek aan normbesef verwijt. Zij aanvaarden niet de verantwoordelijkheden die nochtans onlosmakelijk verbonden zijn met het feit dat we behoren tot een wereldgemeenschap. Vooral de VS doet hiervoor te weinig en is zelfs de grootste barriŤre voor meer internationale samenwerking. Denk aan hun afwijzing van het Kyoto-akkoord, de ILO-verdragen, het Internationaal Strafgerechtshof, het Landmijnverdrag, het verdrag over Biologische Diversiteit. Het hoofdkenmerken van een mondiale open samenleving zijn een democratische regeringsvorm en een vrijemarkteconomie. Maar om dit op wereldschaal door te voeren stuiten we op het principe van de soevereiniteit der landen. De verder ontwikkeling van de EU bewijst echter dat het anders kan. Soros besluit met een oproep aan de VS om als dominante factor in de wereld het tij te keren en het geopolitiek machtsspel te stoppen. Ze moeten met dezelfde kracht voorop lopen in de strijd tegen armoede, onwetendheid en onderdrukking zoals ze dat nu doen tegen het terrorisme.

Het boek van Soros is een prima antwoord op de antiglobalistische vragen. Ik weet niet of zijn voorstel van de Bijzondere trekkingsrechten realistisch is. Soms voel ik zelfs een beetje utopisch optimisme aan. Maar liever deze ingesteldheid dan het cynisme dat zoveel andere zakenmensen en politici kenmerkt.


Recensie: Dirk Verhofstadt (verhofstadt.dirk@pandora.be)

George Soros, Globalisering, Contact, 2002.
George Soros, De crisis van het mondiale kapitalisme, Contact, 1998.

Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be