Amerika. De droom op drift

boek

Björn Soenens

Wat een heerlijk boek. Als u het straks – kraakvers en ruikend zoals alleen echte boeken kunnen ruiken – in uw handen neemt, zal u het niet gauw loslaten. Verhalenmaker en meester-verteller Bjorn Soenens neemt je mee naar Amerika. Zijn Amerika. Naar dat fascinerende, vreemde land dat we denken te kennen. Het boek leest als een trein. Een lekkere ouderwetse omnibus, zo zegt hij zelf. Een bonte verzameling van verhalen en inzichten. Doorspekt met anekdotes, songteksten, filmfragmenten en mijmeringen. Ik weet niet of dat ook bij jullie zo is, Maar als ik het boek lees, hoor ik Bjorn. Alsof de Amerikawatcher het aan me voorleest. Zo heb ik je trouwens leren kennen, beste Bjorn. Via je stem op de radio. Ik zat meestal in de auto, op weg naar Brussel en hoorde jou vertellen over het land van je dromen. En dat deed mij dan weer dromen.

Toen ik in het voorjaar 2012 de kans kreeg om op studietrip naar Amerika te gaan, heb ik met jou contact genomen. Ik wilde van je leren. Mij goed voorbereiden. Weten wat ik moest lezen. Wat ik moest zien. Waar ik op moest letten. We dronken samen koffie en je geraakte nauwelijks uitverteld. 2012 was het jaar van de presidentsverkiezingen. Van de herverkiezing van Obama en van zijn uitdager – wie kent hem nog: Mitt Romney. Vier jaar eerder had Obama het land en de wereld hoop gebracht. Yes we can. We waren – en zijn denk ik – nog steeds allebei fan. We spraken over Amerikaanse campagnes, over de tijdsgeest, het optimisme en doorzettingsvermogen waarmee Obama het land uit de crisis probeerde te halen. Daar was jij toen net een boek over aan het schrijven. De eerste versie van Amerika. Een starters’ kit voor wie nieuwsgierig is.

Toen ik in september voor een tweede keer dat jaar naar Amerika ging, was dat boek van jou net klaar. Ik nam het mee op reis en las het terwijl ik een week lang de Conventie van de Democraten van dichtbij kon volgen. De ondertitel luidde toen: land van dromen en bedrog. De ambiguïteit die Amerika kenmerkt, kwam er perfect in naar voor: een land van tegenstrijdigheden. Een land dat gebouwd is op de Amerikaanse droom. From zero to hero. Een land waar iedereen de top kan bereiken. Een land waar je het ondenkbare mag denken en zeggen. Het land dat voor het eerst mensen naar de maan heeft gebracht. Maar tegelijk een land met extreme armoede. Met een aftandse, ouderwetse infrastructuur.

Een land waar de strijd tussen blank en zwart ook na een Afro-Amerikaanse president nog lang niet gestreden is. Een land van de shut down, waar de overheid de deuren sluit omdat er onenigheid is over de begroting. Een land waar je van houdt, maar dat je tegelijk ook een beetje verafschuwt. Die ambiguïteit doorspekt je verhalen. Je houdt van het land. Het raakt je. Maar je ziet ook het bedrog. Je gelooft in de droom. Maar tegelijk doorprik je hem. Ook dat maakt van je boek een succesrecept. De tegenstrijdigheden, waar je voor waarschuwt, en waar sommigen zich aan kunnen ergeren, zijn immers inherent aan het land dat je beschrijft. Op de ene pagina ben je de journalist Soenens, die de Amerikaanse droom genadeloos fileert. Op de andere pagina lees je hoe de believer Bjorn de droom weer tot leven brengt. Het kritische oog van de journalist en de passionele pen van de verhalenverteller vinden elkaar, pagina’s lang.

Vandaag zijn we vier jaar verder. Er zijn opnieuw presidentsverkiezingen. En er is opnieuw een boek. Met dezelfde basis, maar helemaal up to date. Het nieuws en de nieuwtjes over de primaries worden hier op de voet gevolgd. Jij hebt ze naadloos verwerkt in een lijvig nieuw openingsdeel. Er viel mij meteen één ding op. Nee, niet de cover. Wel de ondertitel. Die heb je veranderd in de droom op drift. Je bent vandaag harder in je oordeel dan vier jaar geleden. Somberder. In je analyse heeft het optimisme in Amerika plaats gemaakt voor boosheid. Het positivisme en de Amerikaanse droom smelten weg. Haat en paranoia komen in de plaats. Now is the winter of America’s discontent, met een presidentskandidaat als Donald Trump in een voor de rest van de wereld onbegrijpelijke hoofdrol.

Trump. Voor sommigen een clown. Voor anderen een ramp, ja, zelfs een gevaar. En voor zowat alle Europeanen op zijn minst een curiosium. Niet zo in de VS. Donald Trump is tegelijkertijd very American. Er is de Trump Tower. De Trump steak. Een Trump gezelschapsspel. De man had z’n eigen reality show. Een icoon van de jet set. Amerika kènt Trump. En Trump kènt Amerika. Mispak je niet aan Trump. Het blijft een belangrijke les: wie naar Amerika kijkt door een Europese bril, is gedoemd om de dingen verkeerd te zien. Je moet Amerika proberen zien door de ogen van Amerika. Voor Amerika kenners als jij, is de opkomst van Trump dan ook niet onverwacht. Meer zelfs: je legt uit dat Republikeins Amerika hem zelf heeft gemaakt. Als een soort monster van Frankenstein. Een product van het plutopopulisme: een curieus huwelijk tussen de heerschappij van het groot-kapitaal en rechts populisme. Je noemt hem de Napoleon die de vruchten van de revolutie plukt. Trump is de laatste strohalm waar de doorsnee Republikein zich aan vastklampt.

Je analyse klopt. Hij speelt in op de teleurstelling over vergane glorie. Over een ééndimensionaal wereldbeeld dat niet meer terugkomt. Hij schopt tegen Washington aan. Tegen het establishment. Hij heeft lak aan politiek correct denken. Beledigt en schoffeert. De vleesgeworden anti-politiek. Hij – een succesvol zakenman en multimiljonair – kiest de kant van de blue collar Amerikaan. Een land van tegenstrijdigheden, still. En toch… In het land van dromen verkoopt ook Trump een droom. Wat we door onze Europese bril te zelden zien, is dat verkiezingen altijd gaan over emotie. Zeker in Amerika. En of je nu voor of tegen hem bent, één ding is zeker. Trump bespeelt de emotie. Hij wil van Amerikanen opnieuw winnaars maken. Hij belooft de trotse natie in al zijn glorie te herstellen. En buigt zo individuele onzekerheid om in een herwonnen collectieve lotsbestemming: Let’s make America great again. De slogan waarmee Ronald Reagan een van de populairste presidenten ooit werd.

Trump provoceert. Nodeloos en voor ons onbegrijpelijk. Maar op zijn manier: he’s selling a dream. Van trots. Van identiteit. Van kracht. Die verkoopstruc wordt ook elders met succes gebruikt. Kijk maar naar Erdogan. Of naar Vladimir Poetin. Je beschrijft het treffend in je boek: Trump spreekt kiezers aan die op drift zijn. Die zich verwaarloosd voelen. Hij overstijgt daarbij de partijgrenzen. Past niet in het klassieke plaatje van conservatief versus links. Hij combineert Amerikaans nationalisme en protectionisme met tolerantie tegenover abortus en homo’s. Trump komt uit New York en weerspiegelt dat ook: geld, lef en toch progressief. Hij pleit voor een sterke sociale zekerheid én kant zich tegen illegale migratie. Het establishment gruwelt, maar de kiezer houdt van hem. Hij spreekt een taal die mensen verstaan.

Tot nu toe gebruikt hij die taal niet om verschillen te overstijgen. Integendeel. Hij zet ze in de verf. Jaagt mensen op. Wakkert hun woede aan, tot ze op de vuist gaan. Hij laat zien hoe het land op drift is – om zichzelf vervolgens als tot Caesar uit te roepen. De man die opnieuw orde op zaken stelt. Dat verontrust de hele wereld. Maar verbazen mag het niet. Wat veel meer zou moeten verbazen, is wat er zich bij de Democraten afspeelt. Iedereen weet dat ik Hillary de geknipte persoon voor the Oval Office vind. I’m with Hillary. Ze heeft de ervaring. De dossierkennis. Ze kent Europa en de wereld. Met haar alvast geen gek aan het hoofd van de wereld. Na de historische zege van Obama, zou er met Hillary opnieuw een historische stap worden gezet: een vrouw aan het hoofd van de machtigste natie.

Ik trek dus in juli opnieuw naar de Conventie, ditmaal in Philadelphia. Deze keer om Hillary te steunen. Want ja, in Amerikaanse termen ben ik als Vlaams liberaal een democraat en ga ik met goesting kijken en leren van de show die zo een verkiezingsconventie is. Want ook dàt is Amerika: tienduizenden mensen die samenkomen om naar politieke speeches te luisteren. Om op een rollercoast van emoties de partij van Kennedy, Bill Clinton en Obama aan het werk te zien. En toegegeven: optredens van Springsteen of de Foo Fighters neem je er heel graag bij. Op een dergelijke Conventie zie je alleen al aan de mensen die er op afkomen, wáár het verschil tussen beide partijen ligt: in de diversiteit. De democratische partij is een afspiegeling van de samenleving, in alle kleuren, maten en gewichten. Bij de Grand Old Party is dat veel minder het geval.

De strategie van Hillary is dáárop gericht: op het bestel, en op de enorme populariteit van de Clintons bij de zwarte bevolking. Voor het eerst speelt ze ook écht haar vrouw-zijn uit. Hillary wil overstijgen. Verbinden. Leiden. Maar raken haar woorden ook echt het hart van Amerika? Tot nu toe is dàt vreemd genoeg haar grootste probleem: Hillary is niet op drift. Hillary is ratio. Ze staat met beide voeten in de politieke realiteit. Maar kan ze op die manier voldoende de emotie capteren? De allergrootste verrassing van deze primaries is voor mij niet Donald Trump. Het is Bernie Sanders. Hij is de spiegel van Trump op de linkerzijde. Ook hij capteert ontevredenheid en emotie. Het zit zelfs in zijn slogan: feel the bern. Sanders ligt goed bij de Europese elite. Maar door de Amerikaanse bril bekeken is wat hij doet ongelooflijk. Hij brengt een klassieke socialistische boodschap in een land waar dat nog steeds een scheldwoord is.

Dat is een erfenis van de koude oorlog en het McCarthyisme – de periode van de tweede Red Scare, nu meer dan 60 jaar geleden. Sanders durft de droom doorprikken. Zegt onomwonden dat Amerika NIET de grootste, mooiste en beste natie ter wereld is. Hij schopt het land een geweten en krijgt er nog applaus voor ook. Erger nog: hij kijkt naar het Europese model voor oplossingen en zegt dat bovendien hardop. Dat is voor een groot deel van de Amerikanen simpelweg not done. Zoals ik tijdens mijn verblijf in de VS verschillende keren te horen kreeg: in de ogen van Amerikanen zijn wij hier allemaal socialisten. En dat was heus geen compliment. En toch is Bernie populair. Vooral bij jonge mensen, al groeit zijn aanhang ook elders gestaag. Men zet hem vaak neer als één oude man die duizenden jongeren inspireert. Een oude stem voor een nieuwe generatie Amerikanen. Maar precies die jonge Amerikanen zijn opgegroeid met Barack Obama als president.

De globalisering doet ook hen over de grenzen kijken. Ze snuffelen aan het Europese model als het gaat over onderwijs, sociale zekerheid, gezondheidszorg. Met Obama en obamacare als wegbereider. Op dit moment is Sanders vooral een blok aan het been van Hilary. En op dat vlak hebben de progressieven de reputatie om in eigen voet te schieten. Dat wil zeggen: hebben ze de neiging om een intellectueel discours en eigengereidheid in de weg te laten staan van de goesting om te winnen. Verkiezingen houden altijd een verrassing in petto. Het is dus nog veel te vroeg om te weten welke dat zal zijn. Amerika op drift wil misschien ook wel zeggen: Amerika is een land in verandering. Er gebeurt veel. En er staat veel op het spel. De primaries mogen dan wel één grote ventilatieklep voor negatieve emoties zijn.

Wedden dat de echte campagne uiteindelijk toch weer draait om wie de beste toekomst biedt? Dat het een conflict wordt tussen twee fundamenteel verschillende wegen naar dezelfde bestemming: vooruitgang, verbetering… De persoon die het beste antwoord in petto heeft op de vraag van mensen “what’s in it for me?” zal de volgende president van Amerika zijn. Want dat is waar het bij verkiezingen altijd om draait. In Amerika worden dingen vaak uitvergroot. Het land zet de keuzes op scherp – maar au fond verschillen ze weinig van de keuzes die we overal in deze veranderende tijden moeten maken. U zal het mij niet kwalijk nemen dat ik onwrikbaar blijf kiezen voor optimisme. Dat ik zelfs in dit land op drift de vele positieve dingen blijf zien.

Ik hou van Amerika, en ik herken me in dit boek in de manier waarop ik er van hou. Niet onvoorwaardelijk. Niet blind. Maar gefascineerd. Op het randje van verslavend zelfs. Dit is het land dat in haar onafhankelijkheidsverklaring een van de mooiste zinnen aller tijden heeft staan. Het inspireert mij ook vandaag om dat ook met onze Grondwet te doen. We hold these truths to be self-evident, that all men are created equal, that they are endowed by their Creator with certain unalienable Rights, that among these are Life, Liberty and the Pursuit of Happiness. Ook een land op drift gaat finaal weer op zoek naar happiness. Dat is zo Amerikaans. Dat is ook de essentie van een goed verhaal. In de grote verhalen uit de wereldliteratuur, is de hero vaak een hele tijd op drift. Ook zo in de Amerikaanse filmcultuur. In Europese films gaat hij vaak finaal kopje onder. Niet zo in Amerika. Daar neemt men alleen maar vrede met een happy end.

Bjorn, Ik kijk nu al uit naar de ondertitel van je derde boek. Afspraak in 2020?


Tekst van Gwendolyn Rutten

Toespraak van Gwendolyn Rutten bij de voorstelling van het nieuwste boek van Björn Soenens over Amerika.

Björn Soenens, Amerika. De droom op drift, Lannoo, 2016

Links
http://www.lannoo.be/amerika-1
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be