De Rode Prins

boek vrijdag 13 maart 2009

Timothy Snyder

Oekraïne is een bijzonder land. De laatste tijd komt het vaak in de belangstelling omdat de Russen dreigen de gastoevoer naar Oekraïne en op die manier naar Europa dicht te draaien. Dit is het wapen van de Russen om Oekraïne binnen hun invloedsfeer te houden zoals dat ruim 56 jaar het geval was na de Tweede Wereldoorlog, terwijl een meerderheid van de bevolking onder leiding van Viktor Joesjtsjenko eigenlijk liever zou aansluiten bij het Westen en lid wil worden van de NAVO en de Europese Unie. In elk geval zit Oekraïne, net als Geörgie trouwens, in een bijzonder kwetsbare positie. Het is afhankelijk van de energievoorraden van de Russen en die laten dat nu en dan ook stevig voelen. Het is nu wachten op de houding van de nieuwe Amerikaanse president Barack Obama en de Europese Unie om te zien hoe het land zich verder onafhankelijk en democratisch kan ontwikkelen. Sinds de afkeuring van de Europese grondwet door Nederland en Frankrijk is de dynamiek om de Europese Unie verder uit te breiden naar het Oosten flink getemperd. Alleen de Balkanlanden en Turkije ziet men tegenwoordig nog als kandidaat-lidstaten, en over de kansen van dat laatste land zijn heel wat waarnemers bijzonder pessimistisch. Oekraïne zal dus nog een tijd moeten wachten.

Wie de complexe verhoudingen van Oekraïne met Rusland en Europa beter wil begrijpen, leest best het boek De Rode Prins van de Amerikaanse historicus Timothy Snyder die verhaalt over de lotgevallen van Wilhelm von Habsburg (1895-1948), een extravagante aristocraat wiens leven de ontwrichtende eerste helft van de twintigste eeuw in Centraal Europa personifieert. Het boek geeft een goed beeld van de ondergang van de Habsburgse dynastie en de opkomst van het moderne Europa. Honderd jaar geleden regeerde keizer Franz Jozef nog over het Habsburgse rijk, dat oprees uit het Congres van Wenen in 1815 en dat weliswaar veel kleiner was dan bijvoorbeeld in de 16de eeuw toen het nog de grootste zeemacht ter wereld was. In de loop van de 19de eeuw verloor het ook nog eens belangrijke steunpunten zoals Moravië en Venetië ingevolge het opkomende nationalisme in Pruisen en Italië. Toch bleef het een belangrijke en stabiele factor in Midden- en Oost-Europa waarin zowel Duitsers, Polen, Oekraïners, Tsjechen, Kroaten, Slovenen, Slovaken, Hongaren, Roemenen en joden leefden. Goed geassimileerd en met kennis van meerdere talen. In feite betrof het een bijzonder experiment: een multinationaal rijk in het Europa der naties. De keizer en zijn erfgenamen zagen wel in dat ze de nationale tendensen ruimte moesten geven, maar dan wel ‘binnen de behaaglijke grenzen van een tolerant keizerrijk, met een vrije pers en een parlement’.

De Habsburgers waren erin geslaagd om via intelligente huwelijksbanden en diplomatieke compromissen het lappendeken aaneen te houden en zo mogelijk te verruimen. Zo probeerde men tegemoet te komen aan de groeiende nationalistische tendensen en tegelijk een grootmacht te blijven. Dat was ook de intentie van zijn neef Stefan die hoopte om koning van Polen te worden en van diens zoon Wilhelm die het koningschap van Oekraïne nastreefde onder de paraplu van de Habsburgse dynastie. Op zich een aartsmoeilijke taak want de Polen erkenden het bestaan van een afzonderlijk Oekraïne niet en hielden een deel ervan bezet. In feite waren het de laatste trekken van een bijzondere staatsstructuur waarin ‘het besef van eeuwigheid wedijverde met een ondergangsgevoel’. Die ondergang werd finaal in gang gezet door de moord op kroonprins Franz Ferdinand von Habsburg op 28 juni 1914 in de straten van Sarajevo, tegelijk ook het begin van de Eerste Wereldoorlog. Daarop volgde een tsunami aan nationalisme die alle voormalige grenzen en bondgenootschappen overspoelde en waarbij de Habsburgers de gebeurtenissen ondergingen in plaats van ze te kunnen sturen. Intussen bleef Oekraïne aandringen op zelfstandigheid, weliswaar onder leiding van Wilhelm die omwille van zijn socialistische sympathieën de bijnaam ‘De Rode Prins’ kreeg.

De val van de Romanovs en de machtsgreep van Lenin en zijn bolsjewieken voedde even de hoop op de onafhankelijkheid van Oekraïne – die werd trouwens in januari 1918 uitgeroepen in Kiev – maar twee maanden later vestigden de Duitsers, die nog steeds zegezeker waren over de afloop van de oorlog, er een militaire dictatuur. Het ware keerpunt was 11 november 1918 toen het Duitse leger capituleerde, waardoor het Habsburgse rijk finaal ten onder ging en de kaart van Europa herschikt werd op maat van de overwinnaars met hun nationalistische ambities. Zo kregen Tsjechië, Polen, Servië en Roemenië nieuwe gebieden toegewezen, met daarin omvangrijke nationale minderheden, waarmee de kiem werd gelegd van de gruwelijke conflicten die zich tijdens de latere decennia zou afspelen. Hongarije en Oostenrijk verloren aanzienlijke gebieden en Oekraïne werd ondanks de belofte tot zelfbeschikkingsrecht van elk volk, geen aparte natie, maar de bloedige speelbal tussen het Rode Leger, het Wit Leger van de Russische contrarevolutionairen, het Poolse leger en later de Duitse imperialistische ambities. ‘Oekraïne was hét voorbeeld geworden van het fiasco van Wilsons Europa’, schrijft Snyder. En hij wijst erop dat de eerste slachtoffers de joden waren. Die werden niet alleen belaagd door de vreemde mogendheden maar zelfs door commandanten van het leger van de Oekraïense Volksrepubliek ‘die meer geïnteresseerd waren in plundering en het doden van joden dan in de bevrijding van het land’.

Uiteindelijk kwam Oekraïne in handen van de Sovjets. Hier gebeurde de ‘Holomodor’ of moord door honger waarbij minimaal drie miljoen boeren om het leven kwamen door de collectivistische landbouwpolitiek van Stalin. Het is een van de belangrijkste lidtekens die in de ziel van elke Oekraïner gekerfd staat. Eind 2006 verklaarde het Oekraïens parlement de ‘Holodomor’ zelfs officieel tot een ‘genocide’. Vastbesloten om het land definitief binnen de Sovjet-Unie te laten opgaan, liet Stalin ook heel wat Oekraïners in het buitenland vermoorden door zijn geheime politie. Geen wonder dat veel inwoners tijdens de Operatie Barbarossa de nazi’s als ‘bevrijders’ verwelkomden en tal van Oekraïners vrijwillig deelnamen aan de massale moordpartijen op de Joden en de Russische commissarissen en talloze Russische krijgsgevangenen bewust uithongerden. Maar al snel besefte Oekraïne dat ook Hitler het land niet naar onafhankelijkheid zou leiden. ‘In wat Sovjet-Oekraïne was geweest, vestigde Duitsland een brute bezettingszone, het Reichskommissariat Oekraïne, waar Oekraïners als Untermenschen werden behandeld’, schrijft Snyder.

Intussen bleef Wilhelm zijn droom van een onafhankelijk Oekraïne koesteren, zag hij hoe het Rode Leger met veel geweld het land heroverde en begon vanuit Wenen samen te werken met de westerse inlichtingendiensten. Op 14 juni 1947 werd hij door Sovjet-soldaten opgepakt en afgevoerd naar Rusland waar hij een jaar later door een tribunaal schuldig werd bevonden aan tal van misdadige activiteiten. Enkele maanden later stierf hij in de gevangenis aan tuberculose. Hij was niet het enige slachtoffer. Snyder wijst op de wreedheid van Stalin die ongeveer een miljoen Oekraïners liet executeren en miljoenen anderen liet ombrengen in de Goelag-kampen. ‘Het Stalin-beleid was moorddadig en leugenachtig’, aldus de auteur. Het zou tot 1991 duren alvorens het land zich kon bevrijden van het Sovjet-juk. Dit boek maakt duidelijk waarom er in Oekraïne een dergelijk sterke pro-Europese beweging bestaat. Net zoals Wilhelm droomde van een zelfstandig Oekraïne binnen het Habsburgse keizerrijk, zo hopen vele Oekraïners vandaag dat de zelfstandigheid van hun land definitief verankerd zou worden als lid van de Europese Unie. Dat lidmaatschap is alsnog niet aan de orde, sterker nog, er bestaat heel wat weerstand tegen een dergelijke opname in de Europese familie. Niet alleen van de kant van het autoritaire Rusland, maar ook van de angsthazen binnen de EU zelf. Het wordt hoog tijd voor een nieuw wervend Europees verhaal waarin Oekraïne de plaats krijgt die het verdient, niet zozeer omwille van het land op zich, maar omwille van de bescherming van de rechten en vrijheden van haar inwoners.


Recensie door Dirk Verhofstadt

Timothy Snyder, De Rode Prins, Ambo, 2008

Links
mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be