Islamic Exceptionalism

boek

Shadi Hamid

In de huidige tijd hebben velen de neiging om wanneer zij over religies spreken te vervallen in generalisaties. Religies zijn volgens hen dan ofwel goed en mooi, ofwel slecht of achterhaald. Voor diegene die in deze generalisaties vervallen zijn religies – of ze nou goed of slecht zijn – hetzelfde. Wie dan vervolgens onderscheid wenst te maken tussen religies dreigt vervolgens ofwel het meten met twee maten, ofwel het verkondigen van de eigen religie (in het geval van een gelovige die dit onderscheid maakt) verweten te worden. Dat er fundamentele verschillen tussen religies zijn, en dat deze daarom niet zomaar over een kam geschoren kunnen worden, komt bij deze groep niet op.

Shadi Hamid, Senior Fellow bij de Amerikaanse denktank Brookings Institution en zelf moslim, haalt deze stellingname in zijn boek Islamic Exceptionalism. How the Struggle over Islam is Reshaping the World echter onderuit. Religies zijn volgens hem niet allemaal hetzelfde, althans, niet daar waar het hun relatie met de politiek betreft. In zijn boek onderbouwt hij waarom de islam wat hem betreft exceptioneel is wanneer het gaat over hoe deze religie zich tot politiek verhoudt, en waarom we ons op een andere wijze tot de islam en de politieke islam om zouden moeten verhouden dan we doen tot het christendom en Jodendom.

De islam verschilt volgens Hamid op een aantal cruciale punten van het Jodendom en christendom wat betreft de wijze waarop deze religie zich tot politiek verhoudt. Als eerste is er de figuur van Mohammed die, in tegenstelling tot Jezus, een politieke leider was die een duidelijke visie op het besturen van een gemeenschap had. Daarnaast is er de islamitische wetgeving, Sharia, die een duidelijke blauwdruk vormt voor de wetgeving van hedendaagse samenlevingen. Het christendom kent geen christelijke wetgeving. Het Jodendom wel, in de vorm van de Halacha. Maar, zo stelt Hamid, Joden hebben bijna twee millennia lang onder christelijke of islamitische heersers geleefd, en deze wetgeving nooit toe kunnen passen op een staat of samenleving, in tegenstelling tot moslims die vanaf het ontstaan van de islam tot aan het kolonialisme in islamitische rijken hebben geleefd.

Dit ‘gewicht van de geschiedenis’ beïnvloed, volgens Hamid, fundamenteel hoe religies er vandaag de dag uitzien. De Sharia put daarnaast, volgens Hamid, uit wat hij omschrijft als de ‘resources’ in de bronnen van de islam. In de Koran bijvoorbeeld worden de straffen op overspel, diefstal en alcohol, de hudud beschreven. Dergelijke resources kent het christendom in veel mindere mate. En deze resources zijn, samen met het doen en laten van de stichter van de religie, de religieuze wetgeving en het ‘gewicht van de geschiedenis’ voor een belangrijk deel bepalend voor hoe een religie zich in het heden manifesteert en hoe de volgelingen ervan, in dit geval moslims, erdoor beïnvloed worden.

Moslims hebben zoals gezegd vanaf het ontstaan van de islam tot aan het begin van de 20ste eeuw altijd onder islamitische Kalifaten geleefd, waarbinnen de islam een gegeven was binnen het recht, de politiek en het bestuur. En ondanks dat er in zekere perioden wel een scheiding was tussen het bestuur en de geestelijkheid is er nooit een scheiding geweest tussen religie en politiek. Dat onderscheid werd zelfs door de geschiedenis heen nooit gemaakt. Volgens Hamid is het daarom een illusie dat in de huidige tijd die scheiding wel te maken valt in het Midden-Oosten. Er is een breed gedeelde wens van moslims wereldwijd om in democratieën te leven. Maar tegelijkertijd is er een evenzeer zo brede wens om in samenlevingen te leven waarin de islam een belangrijke rol speelt in de politiek, de wet en het openbaar bestuur. Islamisten, en het feit dat juist zij met democratische verkiezingen in het Midden-Oosten aan de macht kwamen, zijn hier het logische gevolg van.

Hamid is een wereldwijde autoriteit op het gebied van het islamisme, de politieke islam. Zijn vorige boek Temptations of Power. Islamists and Illiberal Democracy in a New Middle East handelde uitgebreid over waarom islamisten, ondanks dat zij ernaar streven democraten te zijn, fundamenteel illiberaal zijn. Ook in Islamic Exceptionalism zijn islamisten, en hoe vanuit het Westen ons te verhouden tot islamisten, weer een centraal thema. Want doordat de islam volgens Hamid dus fundamenteel anders is dan het christendom en het Jodendom aangaande haar verhouding tot het politieke zijn islamisten, volgens Hamid dan ook niet meer dan de logisch gevolg van ontwikkelingen die de islam in de moderne tijd, met de afschaffing van het Kalifaat, en het streven van moslims wereldwijd om de islam een prominente plek in de politiek en samenleving te geven, meemaakt.

Hamid verklaart hun aanwezigheid dus niet vanuit materiële paar primair vanuit religieuze factoren en hun aanwezigheid, of zelfs dominantie, in de politieke structuren van het Midden-Oosten negeren of wegwensen is volgens Hamid dan ook een enorme fout. ‘Islamists are there to stay’, ook al zouden we anders willen. Het volgens hem dan ook het beste als er in de landen in het Midden-Oosten waar momenteel conflicten heersen tussen islamisten en seculieren – in zijn boek werkt hij onder meer de casussen Egypte, Turkije en Tunesië verder uit – modellen worden bedacht voor vreedzame co-existentie tussen beide partijen. Want het lijkt erop dat in de komende decennia beide een belangrijke rol zullen blijven spelen in het Midden-Oosten.

Het sterke punt van het boek van Hamid is dat hij de opkomst en bloei van het islamisme in het Midden-Oosten verklaart, niet vanuit materiële factoren maar vanuit de geschiedenis, de cultuur en vooral de religie. Dit biedt een verfrissend perspectief. Het zwakke punt van Hamid’s boek echter is dat hij van mening is dat de islam, vanwege haar uniekheid, resistent is en zal blijven tegenover secularisme. Secularisme, aldus Hamid, zal geen of amper voet aan de grond krijgen in het Midden-Oosten juist omdat de islam, in tegenstelling tot het christendom, geen religie is die zich uit de politiek of de publieke sfeer laat verdrijven. Het christendom, en de geschiedenis van christelijk Europa, boden aanknopingspunten voor deze ontwikkeling. De islam en de geschiedenis van islamitische wereld volgens hem echter niet.

Wat betreft de islam in de betekenis van een overheid die neutraal staat tegenover religie heeft Hamid hier zeker een belangrijk punt. Maar het is de vraag of hij ook gelijk heeft wanneer het gaat om secularisatie in de zin van geloofsafval. Er zijn tekenen van een groeiende (verborgen) seculariseringgolf die op dit moment plaatsvindt in diverse landen in het Midden-Oosten, waaronder Tunesië, Egypte, Saoedi-Arabië en Irak. De voormalige Midden-Oosten correspondent van The Guardian, Brian Whitaker, schreef hier een belangrijk boek over, Arabs Without God. Vanwege het islamitische verbod op afvalligheid is het openlijk bediscussiëren van dit thema, laat staan het ervoor uitkomen, nog erg taboe, vandaar dat dit fenomeen soms nog lastig te onderzoeken is. Maar er bestaat wel degelijk een reële mogelijkheid dat het Midden-Oosten de komende decennia een secularisatiegolf door zal maken. En de vraag is welke gevolgen dit zal hebben voor de rol van de islam in de politiek en de publieke sfeer, en de toekomst van het islamisme in de regio. Allen punten waar Hamid verder niet op ingaat.

Desalniettemin is Hamid’s nieuwste boek zeer waardevol voor eenieder die geïnteresseerd is in het Midden-Oosten, het islamisme, religie in haar algemeenheid en de islam in het bijzonder. Zowel vanwege het feit dat het boek handvaten geeft voor zowel Westers buitenlandbeleid ten aanzien van islamisten in het Midden-Oosten, als dat het handvaten biedt wat betreft hoe uit de huidige politieke impasse in landen als bijvoorbeeld Egypte, Turkije en Tunesië te komen. Tot slot is het boek waardevol omdat het overtuigend laat zien hoe religies belangrijke verschillen kennen die van grote invloed zijn op hoe deze religies zich in het verleden, het heden en de toekomst manifesteren, en waarom zij daarom niet klakkeloos over een kam geschoren kunnen worden.


Recensie door Gert Jan Geling

Shadi Hamid, Islamic Exceptionalism, St. Martin’s Press, 2016

Links
mailto:gjjgeling@hotmail.com
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be