Fatale zuiverheid. Robespierre en de Franse Revolutie

boek vrijdag 09 februari 2007

Ruth Scurr

Tirannen die niet alleen hun (vermeende) tegenstanders bij duizenden laten vermoorden, maar die tevens hun macht misbruiken om zich mateloos te verrijken of zich te buiten te gaan aan seksuele uitspattingen, zijn weerzinwekkend. Niettemin hadden types als Ceauşescu, Moboetoe, Idi Amin en Saddam nog iets menselijks. Hun hang naar weelde, naar pracht en praal en vaak naar vrouwen was niet iets dat hen onderscheidde van de meeste andere mannen. Het verschil zat hem vooral in de mate waarin zij die verlangens konden (en wilden) bevredigen. Nogal wat mensen zouden zich in dezelfde omstandigheden even ongeremd en onverzadigbaar gedragen.

Veel enger, want onbegrijpelijker, zijn daarentegen de tirannen die hun macht juist niet gebruiken om er rijker van te worden of zich een slag in de rondte te neuken. Zij leiden een sober, vaak zelfs ascetisch leven dat in dienst staat van een ideaal. Voor dat ideaal zijn ze bereid oceanen van bloed te vergieten. Dat bloedvergieten is echter nooit een bijkomstigheid, een noodzakelijke kwaad, maar lijkt juist een voorwaarde. Hoe meer bloed, hoe verhevener het ideaal. Hitler, Lenin, Stalin en Pol Pot waren zulke idealistische, obsessionele halsafsnijders. Zij hadden echter een illustere voorganger: Maximilien Marie Isidore de Robespierre (1758-1794).

Evenals zijn twintigste-eeuwse navolgers was Robespierre van heel bescheiden en provinciaalse komaf en evenals bij hen mengde zijn persoonlijke rancune zich met visioenen van een radicaal andere, op een vaag ideaal gebaseerde samenleving. Als advocaat in het saaie Arras probeerde Robespierre tegelijkertijd de sociale ladder te beklimmen en de Verlichtingsidealen na te streven. Hij hoopte op hervorming van de absolute monarchie, was voor de vrijheid van meningsuiting en tegen de doodstraf. Als adept van Rousseau geloofde hij heilig in de goedheid en zuiverheid van eenvoudige mensen en als advocaat nam hij het dikwijls op voor de armen en de ontrechten.

In deze biografie schetst Ruth Scurr een beeld van een even ambitieuze als bedeesde man, die zowel uitermate sentimenteel als rechtlijnig was. Vóór 1789 was hij allesbehalve een radicaal, maar toen de Franse Revolutie steeds verder radicaliseerde, achtte Robespierre alle middelen gerechtvaardigd om haar vijanden te bestrijden. Hij vereenzelvigde zich volledig met het revolutionaire proces en zag steeds meer vijanden opdoemen, die uiteraard geëlimineerd dienden te worden. Volgens Scurr vormt die vereenzelviging met de revolutie de sleutel tot het begrijpen van Robespierre. Hij belichaamde de revolutie, de ontwikkeling van de revolutie was tevens zíjn ontwikkeling. Maar tegelijkertijd stelt Scurr dat wie Robespierre begrijpt, ook de Franse Revolutie begrijpt. Dit heeft veel weg van een cirkelredenering en hoewel Scurr benadrukt dat Robespierre niet als enige verantwoordelijk was voor de Terreur, wordt niet duidelijk waarom zowel de Revolutie als Robespierre steeds radicaler werden.

Voor een deel was die radicalisering het gevolg van de dynamiek die eigen is aan elk revolutionair proces, waarbij een kleine kern van loepzuivere revolutionairen geconfronteerd wordt met steeds meer obstakels, die met steeds meer geweld uit de weg moet worden geruimd. Maar evenals bij de communistische revolutie in Rusland en de nationaal-socialistische revolutie in Duitsland, speelde ook hier de ideologie een grote rol. Hoewel Scurr meermalen verwijst naar de enorme invloed van Rousseau op Robespierre, wordt toch niet echt duidelijk waarom diens ideeën zo’n desastreuze uitwerking hadden. Opvallend is dan ook dat Jacob Talmons baanbrekende The Origins of Totalitarian Democracy (1952) ontbreekt in de bibliografie.

Eveneens opvallend is dat het begrip ‘zuiverheid’, waaraan deze biografie zijn titel ontleend, niet wordt geconceptualiseerd. Sinds de antropologe Mary Douglas in 1966 haar Purity and Danger publiceerde is er veel literatuur over dit begrip verschenen en hebben ook sociologen en historici onderzocht in welke mate de hang naar zuiverheid en de vrees voor onzuiverheid een rol kunnen spelen in sociale en politieke processen. In zijn Moral Purity and Persecution in History (2000) gaat Barrington Moore expliciet in op de Franse Revolutie en de rol van Robespierre. Ook dit boek ontbreekt in de literatuurlijst van Scurr.

Een oorspronkelijke, baanbrekende bijdrage aan de reeds immense historiografie van de Franse Revolutie kan dit boek niet worden genoemd, maar dat wil niet zeggen dat het zonder waarde is. Het portret dat Scurr schildert van de nog altijd enigszins geheimzinnige Robespierre is overtuigend en bij vlagen indringend. Ronduit beangstigend is om te zien hoe iemand die in alle opzichten onopvallend, ‘gewoon’ en middelmatig was, onder uitzonderlijke omstandigheden kon uitgroeien tot een meedogenloze massamoordenaar. In zekere zin leek zijn prerevolutionaire bestaan op de biografietjes die je leest van hedendaagse seriemoordenaars. Maar minstens even griezelig is het om te constateren dat hooggestemd idealisme en moralisme konden ontaarden in een orgie van bloed.


Recensie door Rob Hartmans

Ruth Scurr, Fatale zuiverheid. Robespierre en de Franse Revolutie, Vertaald door Albert Witteveen, Bezige Bij, 439 blz., € 34,90

Links
mailto:egbert@liberales.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be