Moderne cultuur

boek vrijdag 03 december 2004

Roger Scruton

We bezitten een overmaat aan wetenschappelijke kennis van onze wereld en de technische beheersing ervan, maar dit gegeven schenkt ons geen voldoening. Deze kennis is contraproductieve kennis. We bezitten immers enkel kennis van de feiten, en de kennis van de middelen, maar geen kennis van het doel. Geen onwetendheid dat, of onwetendheid hoe, maar een onwetendheid wat kenmerkt ons tijdperk en we weten bijgevolg niet meer wat we moeten doen of wat we moeten voelen. We kunnen de zaken niet langer in zijn context plaatsen.

Volgens de toonaangevende conservatieve filosoof Roger Scruton kan enkel religie en traditie de kloof tussen emotie en handeling overbruggen. Religie en traditie zeggen ons wat we moeten doen in bepaalde situaties, en geven de mensen waardigheid door hun verlangens en projecten binnen een blijvende context te plaatsen. Maar religie neemt in de Westerse samenleving niet langer een belangrijke plaats in of wordt vervangen door bijgeloof en New Age verschijnselen… van bleke afkooksels van Oosterse religies tot en met het hypermoderne Scientology.

Er rest ons volgens Scruton maar één keuze: een gemeenschap die haar goden heeft overleefd moet een seculiere weg naar het ethische leven vinden, en deze is ‘de weg van de hogere cultuur, die ons leert leven alsof ons leven er voor eeuwig toe doet. […] Cultuur gaat, net als religie, om de vraag die de wetenschap onbeantwoord laat: de vraag wat je moet voelen. De kennis die ze ons verleent, is niet een kennis van feiten noch van middelen, maar van doelen: de kostbaarste kennis die we hebben.’ Maar cultuur kan de plaats van de religie niet helemaal innemen, en vult ook de leegte niet die door het geloof wordt achtergelaten. Kunstwerken geven ons namelijk geen leerstellingen, maar wekken enkel onze verbeelding op, en laten zien hoe het is om een leer aan te hangen, en hoe het is om gebruiken en rituelen te beoefenen. Deze stelling wenst Scruton in zijn boek Moderne cultuur, een gids voor kritische mensen naar voren te brengen en te verdedigen aan de hand van dertien hoofdstukken die lezen als dertien afzonderlijke essays.

Vooreerst maakt hij in het eerste hoofdstuk een onderscheid tussen ‘algemene cultuur’ en ‘hogere cultuur’, en dit aan de hand van Johann Gottfried Herder (1744-1803), Wihelm von Humboldt (1767-1835) en Matthew Arnold (1822-1888). Voor Johann Gottfried Herder is Kultur de levensadem van een volk, de stroom van zedelijke energie die de samenleving in stand houdt. Zivilisation (beschaving) daarentegen is het vernislaagje van manieren, wetten en technische kennis. Bijgevolg kunnen volkeren een beschaving delen, maar zich van elkaar onderscheiden door hun cultuur. Wilhelm von Humboldt echter was van mening dat cultuur niet natuurlijke groei betekende maar cultivering. Dat wil zeggen: niet iedereen bezit haar, aangezien niet iedereen de vrije tijd, de neiging of het vermogen heeft om het nodige te leren.

De eerste antropologen namen Herders begrip over, en omschreven cultuur als de gebruiken en opvattingen die de identiteit van een stam bepalen. In het boek Culture and Anarchy (1869) volgde de Engelse poëet Matthew Arnold het standpunt van Humboldt door cultuur te behandelen als eigendom van een intellectuele elite, iets wat intelligentie en studie inhoudt. Volgens Arnold bestaat er zoiets als een hogere cultuur, wat hij kort omschrijft als ‘het beste dat is gedacht en gezegd’. Hogere cultuur bevat kennis die veel belangrijker is dan wat je ook maar kunt opdiepen uit de kanalen van de populaire communicatie.

Algemene en hogere cultuur staan echter beide onder druk, en worden volgens Scruton langs alle kanten aangetast door romanticisme, fantasie, modernisme, kitsch, jeugdcultuur en linkse intelligentsia. Eén voor één bespreekt hij deze vijanden van de cultuur, en hij is als conservatief denker opvallend goed op de hoogte van MTV, R.E.M., Nirvana, Oasis, techno, porno en de snuff movie.

Was the season, when a round Earth can do anything. What’s the reason in around, If the crown means everything? (Nirvana, Aero Zeppelin)

Damn my education, I can’t find the words to say About the things caught in my mind. (Oasis – Don’t Go Away)

Zo komen in zijn uiteenzetting enkele liedjesteksten van Nirvana en Oasis aan bod, en probeert hij aan te tonen dat heel wat pop en rockmuziek een protest tegen de onmogelijkheid van het protest is: “Gevangen als hij is in een cultuur die zich vrijwel onverstaanbaar uitdrukt, kan de zanger geen woorden vinden om uit te drukken wat hem het meest ter harte gaat. Er ontbreekt iets in zijn wereld, maar hij kan niet zeggen wat. Hij zweept zijn fans op tot elk soort kunstmatige extase, en weet dat er noch voor hen noch voor hem iets zal veranderen, dat de leegte altijd leeg zal blijven. Zoals The Verve zingen: ‘the drugs don’t work’.”

Hoe krijgt men dan toegang tot een cultuur in haar hogere en meer kritische vorm? Via degelijk onderwijs meent Roger Scruton, maar voegt daar meteen aan toe dat onze onderwijsinstellingen niet langer de dragers zijn van de hogere cultuur, en dat het openbare leven opzettelijk is gedebiliseerd. De onderwijsmensen hebben de jongste jaren bijvoorbeeld de studie van de antieke Grieken en Romein afgewezen als ‘monocultureel’ en ‘patriarchaal’: “In plaats daarvan worden we ertoe aangespoord een multicultureel studiepakket te aanvaarden, dat de sociale en politieke vooroordelen zal verwijderen die de grote werken uit het verleden ontsieren.” De oude leerstof is met andere woorden opgeruimd, niet omdat ze lastig was, maar omdat zij door oordelen gestempeld was. Als er geen waarden meer bestaan heeft oordelen ook geen zin meer.

Om het boek volledig te begrijpen hoeft u als lezer niet op de hoogte te zijn van de hele westerse literatuur, van alle muzikale en artistieke meesterwerken of van de kritische gedachten die al deze dingen hebben opgeroepen. Het is echter wel handig als u bijvoorbeeld Les fleurs du mal van Charles Baudelaire of Waste land van T.S. Eliot hebt gelezen. Ook enige bekendheid met het werk van Richard Wagner, Michel Foucault en Jacques Derrida kan van pas komen. Hoewel Roger Scruton (°1944) de zoon is van een socialistische onderwijzer, leidt hij het leven van een country-squire en vult zijn dagen met schrijven, paardrijden, jagen en musiceren. Hij is een filosoof die een omvangrijk oeuvre op zijn naam heeft staan: roman en essays, alsook uiterst leesbare boeken over esthetica, architectuur, seksualiteit, Kant en Spinoza.

Maar Roger Scruton heeft zijn faam ook te danken aan het feit dat hij halverwege de jaren zeventig de Conservatieve Filosofiegroep oprichtte, die Britse conservatieve parlementariërs en intellectuelen bij elkaar bracht ter ondersteuning van de Conservatieve Partij. Hij wordt algemeen beschouwd als de ideoloog achter Margaret Thatcher, maar knapte af op haar ongebreideld geloof in de vrije markt.


Recensie door David Joly

Roger Scruton, Moderne cultuur, een gids voor kritische mensen, Agora, 2003, 192 blz., ISBN 90 391 0877 3, € 17.95.

Links
mailto:david.joly@wijsbegeren.be http://www.wijsbegeren.be http://www.rogerscruton.com
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be