Over het recht wij te zeggen

boek vrijdag 18 december 2009

Kees Schuyt

Soms lees je een ogenschijnlijk eenvoudige zin, die veel weg heeft van een gemeenplaats, maar die je niettemin sterk raakt. Dat je over die zin gaat nadenken heeft niet zelden te maken met het moment waarop en de omstandigheden waaronder je die op het eerste gezicht zo weinig spectaculaire uitspraak leest. In de nieuwste essaybundel van de socioloog Kees Schuyt, waarvan de ondertitel Groepstegenstellingen en de democratische gemeenschap luidt, werd ik vooral getroffen door de zin: ‘Democratie gaat uit van de mogelijkheid dat een ander gelijk zou kunnen hebben.’ Volgens Schuyt moet je in allerlei situaties rekening houden met die mogelijkheid. Dat geldt voor de relatie tussen een ouder en een kind, een bestuurder en een burger, een politicus en kiezers, en het ene parlementslid en het andere parlementslid. ‘Dat is de theoretische én praktische grondslag van de democratie,’ aldus Schuyt.

Ik las dit op de dag dat werd herdacht dat Theo van Gogh vijf jaar geleden was vermoord, de dag waarop uitvoerig werd getwist over de vraag of Wilders nu ‘extreemrechts’ genoemd mag worden, en waarop deze politicus enkele politieke tegenstanders uitmaakte voor ‘handlangers van Mohammed B’. Kortom, ik las die zin op een moment dat de Nederlandse samenleving in hoge mate afstand genomen leek te hebben van wat Schuyt beschouwt als de grondslag van onze democratie. Wilders ontkent al jaren dat anderen wel eens gelijk zouden kunnen hebben maar nu vertonen zelfs zijn tegenstanders, moe gebeukt door en woedend over de weerzinwekkende demagogie van de PVV, de neiging de door Schuyt geformuleerde gemeenplaats uit het oog te verliezen.

We beleven in Nederland bijzondere tijden, en die vragen vaak om bijzondere maatregelen. Volgens mij zou het bijzonder heilzaam zijn als alle leden van de Tweede Kamer en het voltallige kabinet gedurende vijf dagen werden opgesloten, tijdens welke periode zij dit nieuwe boek van Kees Schuyt moeten bestuderen, excerperen en bediscussiëren. Omdat in tijden van polarisatie de (zelf)reflectie er nogal eens bij inschiet, moeten onze politici gedwongen worden eens rustig na te denken over het wezen van de democratie, de relaties tussen identiteit, loyaliteit en nationaliteit, de continue verandering van de talrijke gemeenschappen die tezamen onze samenleving vormen, en de catastrofale gevolgen die op de spits gedreven groepstegenstellingen kunnen hebben. Dit zijn slechts enkele van de thema’s die Schuyt in zijn helder geschreven en allesbehalve dikke bundel aan de orde stelt. Van onze volksvertegenwoordigers mogen we verwachten dat ze af en toe serieus nadenken over dit soort vraagstukken en dat ze de teksten van Schuyt kunnen begrijpen.

Omdat deze bescheiden ogende bundel bijzonder rijk aan ideeën en inzichten is, wil ik me hier beperken tot het titelessay, waarin Schuyt ingaat op het vraagstuk van de gemeenschappelijke identiteit. Vaak wordt er beweerd dat die collectieve identiteit verloren is gegaan en dat mensen niet meer weten wie ze zijn en waar ze bij horen. Terecht zet Schuyt hier vraagtekens bij, en concentreert hij zich op enkele tegenstrijdige tendenties binnen onze cultuur. Enerzijds is er de angst voor fragmentatie, het gevoel dat de samenleving uiteenvalt en de sociale samenhang verdwijnt. Maar tegelijkertijd is er de angst opgeslokt te worden in een groter geheel, bijvoorbeeld door een alles overziende en overheersende overheid of door de zeer invloedrijke media, die onze kennis en gedachten ‘op subtiele doch krachtige wijze in één bepaalde richting stuwen’. Om zich hier tegen te verzetten ontstaat er een steeds grotere distinctiedrang, die weer bijdraagt aan de zo gevreesde fragmentatie.

Deze culturele ambivalentie, het feit dat er allerlei waarden worden gekoesterd die moeilijk met elkaar te verenigen zijn, komt volgens Schuyt heel sterk tot uitdrukking in de figuur van Geert Wilders, die een tamelijk unieke combinatie van individueel distinctiegedrag en collectivisme belichaamt. Terwijl hij het recht heeft geclaimd ‘wij’ te zeggen en dus het woord te voeren namens de gewone, hardwerkende Nederlanders die zich verraden voelen door de elite en die bang zijn voor de nieuwkomers uit andere culturen, geeft hij leiding aan een partij die uitsluitend zíjn denkbeelden uitdraagt, waarmee hij heeft gezorgd voor de terugkeer van het leidersbeginsel in de politiek.

Wilders kan zijn demagogische boodschap alleen met kracht uitdragen doordat hij op simplistische wijze zaken als nationaliteit, identiteit en loyaliteit aan elkaar gelijkstelt. Hierdoor kan hij de ‘echte’ Nederlanders tegenover de ‘de anderen’ stellen, en elke Nederlander die niet volledig loyaal is aan wat volgens Wilders ‘onze’ identiteit is uitmaken voor verrader. Nationaliteit is volgens Schuyt echter niet meer dan een formele categorie, die aangeeft welk paspoort men heeft maar niets zegt over wat voor soort mens men is. En ieder mens bezit niet alleen meerdere identiteiten, maar kent ook meerdere loyaliteiten. Zo heb je niet alleen een persoonlijke identiteit maar maak je ook deel uit van verschillende groepen, terwijl je aan al die groepen loyaal kan (proberen te) zijn. In tijden van crisis kan het voorkomen dat de onvoorwaardelijke loyaliteit aan één groep geëist wordt, maar dergelijke alles-of-niets-keuzen doen zich in normale tijden niet vaak voor. Als voldoende mensen, onze politici voorop, zich dit realiseren, kan een dergelijke crisis wellicht worden voorkomen en slagen wij erin om, in de woorden van Joop den Uyl te spreken, ‘de boel bij elkaar te houden’.


Recensie door Rob Hartmans



Deze tekst verscheen eerst in De Groene Amsterdammer nr. 49, 2009

Kees Schuyt, Over het recht wij te zeggen, Amsterdam University Press, 2009, 224 blz., € 29,50

Links
mailto:rhhistor@xs4all.nl
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be