Schaarste

boek

Sendhil Mullainathan en Eldar Shafir

Uiteraard, de voorzitster van Open Vld heeft genoeg aan één woord om aan politiek te doen: Vrijheid (De Standaard, 4 januari). Maar vrijheid heeft vele gezichten. Het meest klassieke is dat van vrijheid als autonomie tegenover anderen. Dit noemen we meestal ‘negatieve’ vrijheid, omdat ze autonomie definieert als afwezigheid van invloed door anderen. Mensen weten zelf best wel wat goed voor hen is, is het uitgangspunt. Enkel van autonome mensen kan je ook verwachten dat ze verantwoordelijkheid nemen. Afhankelijk zijn van de arbitraire wil van anderen is dan ook een soort onvrijheid die wellicht onmiddellijk weerstand oproept. Deze vrijheid wordt dikwijls ingeroepen tegen een opdringerige staat die zijn wil oplegt, maar precies om deze vrijheid te vrijwaren kan diezelfde staat ook gemobiliseerd worden tegen al te opdringerige medeburgers: beter een niet-arbitraire interventie door een overheid om de individuele autonomie tegenover de wil van anderen te vrijwaren.

In zekere zin zijn alle andere gezichten van vrijheid slechts complicaties of nuanceringen van dat eerste, klassieke gezicht van vrijheid: Isaiah Berlin voegde er bijvoorbeeld het gezicht aan toe van de autonomie tegenover jezelf, onvrijheid als wilszwakte, een belangrijk gezicht van vrijheid in debatten over alle soorten roesmiddelen. Eén probleem met verslaving is dat het de autonomie van mensen tegenover zichzelf ondergraaft. Een bijkomend probleem is overigens dat het, omdat het mensen afhankelijk dreigt te maken van de wil van anderen, ook de negatieve vrijheid aantast. Als het erop aan komt om mensen instaat te stellen een maximale autonomie te realiseren betekent het, in dit geval, dat een overheid op dit punt wellicht moet ingrijpen. Het recente debat over de legalisering van drugs, op gang gebracht door onder meer Paul De Grauwe, is eigenlijk een debat over de manier waarop de overheid dit op de meest efficiënte wijze kan doen, en beide gezichten van vrijheid zijn daarbij in het geding.

Amartya Sen vult het lijstje aan met de ‘positieve’ vrijheid om iets te kunnen doen of zijn: vrijheid van honger bijvoorbeeld, of vrijheid van vermijdbare ziekte; wijzelf zouden er niet meteen aan denken, maar dat is dan ook omdat de meeste mensen die we kennen dan ook haast automatisch van die vrijheden kunnen genieten. Wat een schok, te vernemen dat honger niet alleen een Derdewereldfenomeen is, maar ook in het Verenigd Koninkrijk blijkbaar terug te kop op steekt (DeStandaard, 19 november 2013). Ook deze positieve vrijheid is waardevol op zich, maar bovendien dreigt ook hier het probleem dat, indien de overheid hier niet ingrijpt, hulpbehoevende mensen afhankelijk worden van de wil van hun medemensen – dat hun negatieve vrijheid aangetast wordt. Een samenleving die zichzelf denkt vanuit individuele verantwoordelijkheid moet ook om deze reden een overheid bedenken die deze positieve vrijheid kan garanderen.

In een boek dat nog net op de valreep van 2013 verscheen, verkennen de econoom Sendhil Mullainathan (Harvard University) en de psycholoog Eldar Shafir (Princeton University) nog een nieuw gezicht: vrijheid van geest. Ook dat soort onvrijheid kennen we maar al te goed, en één van de grote verdiensten van het boek is precies dat ze erin slagen een probleem te benoemen dat rijk en arm kan treffen – zij het op een verschillende manier: onvrijheid van geest, de meeste lezers van deze nieuwsbrief, of van het boek, maken het mee als een tekort aan tijd. Schaarste aan tijd, het verplicht je om na te denken over de manier waarop je ermee omgaat, en dat time-management belast je geest. De menselijke geest heeft slechts een beperkte bandbreedte, en teveel belasting van die bandbreedte creëert tunnelvisie, een focus op dat ene schaarse goed, waardoor al de rest buiten beeld komt. Door tal van creatieve experimenten wordt deze stelling kracht bij gezet.

Schaarste aan tijd, aan geld, of schaarste aan voedsel, het betekent vele dingen, maar het weegt ook op je geest. In één van de meest ingenieuze experimenten die in het boek beschreven worden, werd schaarste aan geld verbonden met een intelligentietest: wanneer minder begoede mensen met een groot geldprobleem worden geconfronteerd (plotseling voor 1500 $ kosten aan je auto) weegt dat zo hard op hun mentale bandbreedte dat ze ongeveer tien punten lager scoren op een (onderdeel van een ) IQ-test dan mensen die net vernemen dat ze ‘plotseling voor 150 $ kosten aan je auto’ hebben. Het effect van deze mentale belasting blijkt groter dan het effect van een slapeloze nacht! Armoede is niet alleen gebrek aan positieve vrijheid om effectief te doen wat je waardevol vindt, of gebrek aan negatieve vrijheid precies omdat je hulpbehoevend bent geworden: je geldzorgen veroorzaken ook een onvrijheid van geest, die je impulsiever maakt en domweg dommer, althans: je vermogen om de essentie van de bijzaak te scheiden wordt aangetast, en je tunnelvisie maakt je blind voor de langere termijn. Je armoedeprobleem maakt je met andere woorden nog armer.

De auteurs houden een warm pleidooi voor vrijheid van geest. Toegegeven, schaarste heeft ook zijn positieve kanten: die schaarste schept een focusdividend, precies dat schepje meer focus om die tekst af te werken bijvoorbeeld, het boek is ook een stukje een autobiografisch. Evenzo zijn mensen met een armoedeprobleem overtuigend rationeler dan meer begoede mensen in de omgang met dat ene schaarse goed dat zo zwaar op hun bewustzijn weegt, ook dàt maken een aantal boeiende experimenten duidelijk. Maar die intellectuele inspanning heeft haar prijs, ze wordt immers verkregen door een aantal dagelijkse bezorgdheden buiten de bandbreedte te houden. Twee volle hoofdstukken van het boek besteden de auteurs aan een aantal tips & tricks om om te gaan met mentale onvrijheid in het dagelijkse leven of in organisaties: probeer niet telkens de ‘possibility frontier’ te bereiken maar voorzie wat “speelruimte” bijvoorbeeld. De recente NMBS-maatregel om de treinen wat trager te laten rijden, zodat de problemen beperkt blijven als er toch iets gebeurt, zou niet misstaan tussen de voorbeelden die Mullainathan en Sendhil geven.

En uiteraard voegen de auteurs ook een hoofdstuk toe over armoedebeleid. Als schaarste aan geld een tunnelvisie genereert die op haar beurt nog meer schaarste aan geld creëert is de eerste les dat je het goedkoopste armoedebeleid er één is dat ervoor zorgt dat mensen er niet mee te maken krijgen. Voorts schetsen de auteurs een nieuw kader om het gedrag van mensen in armoede beter te begrijpen, en ten langen leste ook om ze beter te kunnen helpen. Hierbij sluiten ze aan bij een recente school, die onder meer ook de regering Obama adviseert, en die (sociaal) beleid wil stoelen op ‘echte’ psychologische reacties in plaats van op een veronderstelling van rationeel keuzegedrag. Hun ideeën zijn misschien niet zo origineel, maar ze krijgen wel een heel andere onderbouwing: Zo pleiten ze bijvoorbeeld voor overheidssteun voor kinderopvang, zodat dat probleem alvast geen hoofdbrekens meer betekent voor mensen met een rafelig sociaal netwerk.

Ze passen ook voor een systeem waarbij de werkloosheidsvergoeding na een zekere tijd wordt stopgezet. Op basis van een rationeel keuzemodel zou je zo’n maatregel kunnen verstaan als een stimulans om zélf werk te zoeken. Maar, gezien de beperkte bandbreedte van mensen in armoede, is zo’n stimulans een factor die slechts speelt op lange termijn, en die lange termijn is irrelevant voor hen: hij verschijnt niet in beeld voor mensen met tunnelvisie en àls hij in beeld zou verschijnen is de kans nog groot dat mensen niet dezelfde zelfcontrole hebben om vandaag de keuzes te maken die hen pas overmorgen iets opleveren. Van onvrijen van geest kan je nu eenmaal niet hetzelfde verwachten.


Recensie door Tom De Herdt

Sendhil Mullainathan en Eldar Shafir, Schaarste; hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag bepalen, Maven publishing, 2013

Links
mailto:tom.deherdt@uantwerpen.be
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be