De stad der zienden

boek vrijdag 03 februari 2006

José Saramago

José Saramago is een van de meest fascinerende schrijvers van onze tijd. De 83-jarige Portugese auteur publiceerde reeds in 1944 zijn eerste roman. Maar pas na de Anjerrevolutie die in 1974 zonder bloedvergieten verliep, kreeg hij internationale erkenning. Als overtuigde communist schreef hij regelmatig over de minderbedeelden in de samenleving en keerde hij zich tegen het katholieke dogmatisme. Zijn boek Het Evangelie volgens Jezus Christus werd door de Portugese regering verworpen als een blasfemische bewerking van het Nieuwe Testament en een belediging van het katholieke erfgoed van de Portugese natie. Daarop ging de auteur samen met zijn vrouw in vrijwillige ballingschap naar het Spaanse Lanzarote. Pas in 1995 brak Saramago door met zijn onvolprezen roman De stad der blinden. In datzelfde jaar ontving hij de hoogste literaire onderscheiding van de Portugeestalige wereld, de Prémio Camões, en in 1998 de Nobelprijs voor de Literatuur. Enkele weken terug verscheen de nieuwste roman van Saramago onder de titel De stad der zienden.

José Saramago is een meesterlijk verteller met een fantastische verbeeldingskracht. Net zoals in De stad der blinden slaagt hij erin om via een bijzondere, hoogst onwaarschijnlijke gebeurtenis de lezers te confronteren met levensechte situaties. Deze keer gaat het niet over een epidemie waarbij de bewoners van een stad massaal blind worden, maar om een hoogst bizarre politieke gebeurtenis die leidt tot een quasi volkomen onbestuurbaarheid van de stad. Een grote meerderheid van de bevolking weigert bij de verkiezingen te kiezen voor één van de traditionele politieke partijen, maar stemt bewust blanco. Door de overgrote meerderheid aan blanco stemmen besluit het stadsbestuur om de verkiezingen over te doen, maar het resultaat is nog desastreuzer. Meer dan tachtig procent stemt bij de tweede ronde blanco. De regering weet niet hoe ze moet reageren en denkt dat een anarchistische organisatie aanstuurt op de onbestuurbaarheid van het land. Het gevolg is een niets ontziende repressie, de inperking van de persvrijheid en spionage van de eigen bevolking om de ‘daders’ van deze ‘subversieve’ houding te ontmaskeren.

Het verhaal leest als een trein, of juister als een spannende thriller. Verschillende ministers beseffen de reden voor de blanco stemmen maar proberen een gezamenlijk vijandsbeeld te creëren waardoor de regering opnieuw legitimiteit kan winnen. Zo organiseren ze zelf een staking van de vuilnisophalers in de stad, maar nadat de huisvrouwen spontaan op straat gaan om de wegen te kuisen keert de rust terug. Diefstallen gebeuren wel, maar de bevolking zorgt er zelf voor dat de daders gepakt worden en legt hen milde straffen op. Blijkbaar is de politie tot grote ontsteltenis van de politici overbodig. De cruciale vraag wordt tenslotte of een bevolking een overheid nodig heeft of niet? Het lijkt een moeilijk thema voor een communistische auteur als José Saramago. In De stad der blinden kon hij nog met de vinger wijzen naar de gevolgen van een gebrek aan autoriteit, met alle desastreuze gevolgen vandien. In dit boek demonstreert de auteur een opvallend wantrouwen tegenover de staat en geeft hij indirect aan dat de spontane organisatie van mensen zonder druk van een overheid, zichzelf kunnen organiseren om mistoestanden tegen te gaan. Het geeft een wat idealistisch beeld van een stad, die verlaten door haar leiders, zelf de touwtjes in handen neemt.

Dat neemt niet weg dat José Saramago treffend de ingesteldheid van de voordien democratisch verkozen leiders beschrijft die in hun hang naar orde en stabiliteit alleen aan zichzelf denken en niet kunnen (of willen) begrijpen dat mensen ook zonder leiders verder kunnen. Het dramatische hoogtepunt is een aanslag op de metro in de fictieve stad weerbij veel slachtoffers vallen en die blijkbaar werd georganiseerd door de regering zelf. Kwestie van de moraal van de achtergebleven stedelingen te ondermijnen. Maar het lukt niet. De inwoners geloven de regering niet langer en volgen hun eigen weg naar vrijheid en rechtvaardigheid. Duizenden mensen komen op straat, getooid met witte banden om de arm en wapperend met witte vlaggen. Saramago beschrijft hoe ze niet schreeuwend en tierend door de straten trekken, maar in volkomen stilte. ‘Er was niets anders te horen dan de immense ademhaling van een menigte’, zo schrijft hij. Het lijkt wel een beschrijving van de historische Witte Mars in Brussel naar aanleiding van de afzetting van onderzoeksrechter Connerotte in de zaak Dutroux toen driehonderdduizend betogers in een dreigende stilte door Brussel liepen om hun ongenoegen, zelfs afkeer, voor ‘het systeem’ uit te drukken. Tijdens de Witte Mars slaagden premier Dehaene en koning Albert II erin om opnieuw aanknoping te vinden met de bevolking. Daar slagen de politieke leiders in het boek van Saramago niet in. De breuk is hier niet alleen angstaanjagend diep, maar ook definitief.

Het enige wat de bestuurders nog kunnen bedenken is een aanpassing van de grondwet waarbij elke blanco stem els ongeldig wordt beschouwd. Het tekent de totale onmacht van de politiek om de burgers te begrijpen. De enkele ministers die beseffen dat er een fundamenteel probleem bestaat nemen ontslag en hun bevoegdheden worden overgenomen door de resterende bewindsmensen. Ze kunnen maar niet begrijpen hoe de stad en haar bevolking verder kan, zonder bestuur en overheid. Dit onbegrip wordt het sterkst verwoord door de Minister van Binnenlandse Zaken die zich tegenover zijn ondergeschikten zorgen baart. ‘Een stad als deze zonder autoriteiten, zonder bestuur, zonder bewaking, zonder politie, en niemand die zich er iets van aan lijkt te trekken, hier is iets heel geheimzinnigs aan de hand, dat ik niet kan begrijpen’, zo verklaart de minister. Uiteindelijk probeert de minister tegen beter weten in een persoon aan te wijzen als de aanstichter van alle kwaad, een spilfiguur die de anderen had aangezet om blanco te stemmen. Daartoe schakelt hij massaal de door de regering gecontroleerde pers in maar dan gebeurt het onvoorstelbare. Eén krant vertelt het echte verhaal waarop ze door de censors uit de handel wordt gehaald. Maar opnieuw haalt het menselijk vermogen het op de terreur. Talloze burgers verspreiden de boodschap via honderden kopieermachines waarop enthousiaste jongeren de papieren van huis tot huis bedelen. Het is de ultieme illustratie van de kloof tussen de politiek en de burgers.

Het boek eindigt met een eerder teleurstellend slot waarbij de protagonisten van De stad der blinden een cruciale rol spelen. Een moord zoals in een ordinaire thriller. Het zorgt voor een ware anticlimax, zoals ook De stad der blinden eindigde. Maar het verhaal zelf blijft van een onweerstaanbare verbeeldingskracht en is niet alleen een aanrader voor al wie houdt van spanning en authenticiteit maar vooral voor de drijfveren van politici en bewindslieden die ervan overtuigd zijn dat ze handelen in het ‘algemeen belang’. Het toont aan dat dit ‘algemeen belang’ zoals beschreven door Jean Jacques Rousseau een fictie is, of beter gezegd een misvatting waarin alleen diegenen die de macht in handen hebben steevast in geloven en met hand en tand verdedigen. De stad der zienden rekent finaal af met diegenen die geloven in de maakbaarheid van de mens, in de schepping van de ‘nieuwe mens’ en elke ideologie die gelooft dat men de mens kan boetseren. Het ondersteunt de kantiaanse stelling dat elke mens een doel op zich is en geen middel. Een visie die in de voorbije eeuw zowel door extreem links als extreem rechts bestreden werd. Wat Saramago duidelijkt maakt is dat elke mens een uniek wezen is, onvervangbaar en derhalve ‘heilig’.


Recensie door Dirk Verhofstadt

José Saramago, De stad der zienden, Meulenhoff, 2005

Links
mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be