Het kwaad of het drama van de vrijheid

boek vrijdag 27 juni 2003

RŁdiger Safranski

De Duitse filosoof RŁdiger Safranski is in de filosofische literatuur niet aan zijn proefstuk toe. Hij schreef ondertussen klassiek geworden biografieŽn over Schopenhauer, Heidegger en Nietzsche. Safranski verstaat de kunst om complexe vraagstukken op een tegelijk diepgaande en zeer leesbare manier te doorgronden. Daarbij ontbreekt nooit de historische context waarin ideeŽn zich ontwikkelden en evolueerden. Deze kwaliteiten vind je ook terug in zijn boek Het kwaad of het drama van de vrijheid.

Het kwaad hangt samen met het menselijk vermogen tot kennis en het maken van keuzes. Safranski toont dat aan met het verhaal van Adam en Eva en hun verdrijving uit het Paradijs. 'De geschiedenis begint met een bedrijfsongeval van de vrijheid.' Voor het Griekse denken nochtans spelen de goden weinig rol in te ethiek. Het Griekse denken is een denken in de wereld. Dat geldt ook voor Socrates en Plato, die nochtans al naar een maatstaf voor het goede, die het concrete oversteeg, op zoek waren. Het woord transcendentie, het punt van waaruit ethische en andere maatstaven kunnen gelden om het leven richting en zin te geven, is een rode draad in het boek.

Safranski voert de lezer verder mee naar het christelijke denken, dat in de transcendentie van het geloof een mogelijkheid zag om aan het menselijk tekort en de vrijheid te ontsnappen. Voor een groot figuur als Augustinus loopt het mis met een mensheid die aan zichzelf genoeg denkt te hebben. 'In de zonde verraadt en verspeelt de mens zijn transcenderende vermogen.'

De Duitse filosoof Schelling zag ook in het zichzelf transcenderen de enige mogelijkheid voor het individu, dat de neiging heeft zich in zichzelf terug te trekken, aan het duister te ontkomen. De mens wordt volgens hem voortdurend in een beweging - de geschiedenis - gestuwd door zijn bewustzijn en zijn vrijheid. Voor een filosoof als Schopenhauer dan weer was het kwaad haast een synoniem voor het bestaan.

Zijn idealistische tijdgenoot Hegel zag in het dialectisch proces van de geschiedenis een strijd om erkenning en identiteit. Safranski laat zien dat ook voor andere denkers het onderscheid en de grens noodzakelijke fenomenen zijn voor de zingeving van mensen. Vandaar dat ze zoveel oorlog hebben gevoerd en er zich nog vaak lekker bij voelden ook. Hobbes ontwierp een staatkundige theorie om ťťn en ander binnen eenzelfde staat in goede banen te leiden. Kant, de grote figuur van de Verlichting, daarentegen hoopte dat de rede ook zou zegevieren tussen de staten. Een wereldrepubliek stond hem niet voor ogen, wel een statenbond in een permanente alliantie voor de vrede.

Jean Jacques Rousseaus angst voor de vrijheid van de ander, dat tot 'asociaal gedrag' leidde, bracht hem echter tot totalitaire fantasieŽn, die uiteindelijk harde werkelijkheid werden. Zijn streven om 'het kwaad' uit de wereld te helpen zou niet voor het laatst nog erger kwaad oproepen.

Safranski belandt in zijn verhaal bij de leegte en de chaos die de mens ervaart wanneer geen god of levensbeschouwing hem de weg wijst. Conservatieven zoals Arnold Gehlen trachten dat nog te ontwijken door hun nadruk op het belang van de instituties die de mens omkaderen. Maar wat zegt het liberalisme daarover? 'We concurreren ons omhoog,' beweert Safranski. Door de machtenscheiding en de tolerantie voor ieders waarheid, omdat dť waarheid niet gekend is, treedt net zoals in de economie een eerlijke concurrentie tussen meningen op. Zolang ieder zich maar houdt aan de basisspelregels. Kant vond al dat je geen goed mens hoefde te zijn om je wel te kunnen gedragen als een goed burger. Zolang de redelijkheid bewaard wordt, blijft ook het samenlevingssysteem overeind.

Maar de redelijkheid weet latere generaties niet meer te boeien. De libertariŽr Markies de Sade, de nihilist Flaubert experimenteren met het 'niets'. Maar de Franse schrijver uit vorige eeuw Georges Bataille, die ook het geweld en strijd verheerlijkt als een protest tegen rationaliteit, ziet na 'Buchenwald' het gevaar: tot zo'n toestanden kom je als het kwaad 'zich een goed geweten tracht aan te meten'. Hitler vond inderdaad van zichzelf dat hij een idealist was. Nietzsche zou volgens Safranski ook begrepen hebben dat je zijn spielereien met het visoen van de ‹bermensch niet al te ernstig mocht nemen. Het demonische was echter niet te temmen. Goethe waarschuwde voor dat demonische, een onredelijke, door de massa gedragen kracht. Maar het merkwaardige is dat het demonische zich van zeer rationele methoden heeft bediend. Dat moderne vooruitgang en techniek ten dienste van massamoorden zijn gesteld, is een zorgwekkend aandenken van vorige eeuw. Freud ontwaardde die negatieve krachten, de doodsdrift, in de diepste lagen van de menselijke psyche. Maar deze atheÔst ging toch ook weer op zoek naar een lichtpunt dat ons leidt: 'onze god is onze logos'. Toch maar hopen op redelijkheid, soms tegen beter weten in.

Vrijheid is geen gemakkelijkheidsoplossing, maar iets waarmee de uitdaging nog maar gesteld is. Maar de angst voor de vrijheid is ook geen reden om in verhalen en illusies weg te vluchten. 'De slaap van de rede verwekt slechts nachtmerries', zoals Goya het ooit tekende. Die vrijheid zoekt echter ook naar ankerpunten, een ethiek en leefregels die haar mogelijk maken. Dat maakt van de eeuwenlange zoektocht van mensen naar die transcendentie, religieus of niet, zo'n universeel en dus ook actueel thema. Onze sterk evoluerende samenleving, met mensen van allerlei afkomst en levensbeschouwingen, heeft na het einde van de 'grote verhalen' zo'n nieuwe consensus hard nodig. Aan het einde van het boek vind je deze prachtige formulering waarover het gaat: "Indachtig het kwaad dat we kunnen doen en dat ons kan worden aangedaan, kunnen we proberen te doen alsof een god of onze eigen natuur het goed met ons voorhad.'

Wie over problemen zoals dit, het kwaad en de vrijheid wil nadenken als nooit tevoren en een gedegen rondleiding wil door de westerse filosofie is Safransi een eersterangs gids.



RŁdiger Safranski, Het kwaad of het drama van de vrijheid, Atlas, 1998, 280 pp.; Olympus 2003, 279 pp.

Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be