Hoeveel globalisering verdraagt de mens?

boek vrijdag 18 april 2003

Rüdiger Safranski

In de zestiende eeuw werd in Neurenberg de eerste globe gefabriceerd. Sindsdien bestaat er, al is het maar in model, een concrete vorm van globaal bewustzijn. Nog geen vijfhonderd jaar later wierpen ruimtevaarders voor het eerst een blik op onze echte globe. De maanlanding van 1969 geeft waarschijnlijk de geboortetijd aan van het moderne globale bewustzijn. Daarna begon de euforie in paniek om te slaan. Want terwijl de mondiale gemeenschap en de wereldgeschiedenis als nooit tevoren in de globalisering werden meegesleurd, rees de twijfel of er niet te veel verkeerde globalisering plaatsvond; of we eigenlijk wel op het goede spoor zaten en of we de regie niet helemaal kwijt waren. Het onbehagen over de globalisering mondde ten slotte uit in de antropologische vraag Hoeveel globalisering verdraagt de mens? In dit boek gaat de Duitse filosoof Rüdiger Safranski op zoek naar mogelijke antwoorden op een van de belangrijkste vragen van deze tijd.

De globalisering heeft tal van goede zaken meegebracht zoals de verspreiding van de geneeskunde en techniek en de wereldwijde aanklacht tegen schendingen van mensenrechten. Maar het heeft ook geleid tot een globalisering van de angst. Het besef dat de moderne atoomwapens kunnen leiden tot globale destructie, dat de ongebreidelde economische groei de planeet kan uitputten en dat ziektes de ganse wereldgemeenschap kunnen treffen. Aids is hier een voorbeeld van, maar ook de recente SARS-epidemie bewijst de toegenomen kwetsbaarheid ingevolge de mondiale mobiliteit. Het neoliberalisme lijkt als ideologie 'voor de onbelemmerde beweging van het kapitaal op zoek naar gunstige gebruiksvoorwaarden' evident en onomkeerbaar te zijn. Hierbij beroepen sommigen zich op Adam Smith, maar ze lezen hem selectief. Smith heeft nooit gepleit voor een onbeperkte heerschappij van de markten maar verwachtte van de burger om de welvaart van heel de gemeenschap te bevorderen. In feite bevinden we ons in een toestand waarin machtige staten de (vaak nefaste) gevolgen van hun handelen op een globale schaal kunnen afwentelen op anderen. Voorbeelden zijn rijke landen die eisen dat anderen hun markten openstellen maar zelf hun markten afschermen of de VS die het Kyoto-akkoord boycot waardoor in de eerste plaats de zwakkeren getroffen worden. "Het is in elk geval zelfbedrog te geloven dat globale problemen van apocalyptische omvang tot een wereldomvattende solidariteit zouden kunnen leiden", aldus de auteur.

De globalisering verhindert immers niet dat mensen ernaar streven om zich van anderen te onderscheiden ten gunste van henzelf. De strijd om erkenning kan dan al getemperd zijn binnen een bepaalde gemeenschap, maar wordt dan verlegd naar de grenzen met anderen waar de wereld van de vreemden begint. Tegelijk ervaart men elk verschil in kansen of behandeling als een vorm van onrechtvaardigheid. Het is juist die strijd voor erkenning en tegen ongelijke behandeling die kan leiden tot een gevaarlijk en explosief mengsel. Het legt alvast de spanningen uit die we thans wereldwijd tussen het westen en de islam kennen en die sinds de aanslagen van 11 september zo actueel geworden zijn. Door het lot worden we geboren in een bepaalde gemeenschap. In een 'wij' dat we als 'goed' ervaren en dat zich onderscheidt van de anderen. Safranski vraagt zich af of het 'wij' ooit grenzeloos kan zijn en of we als mens ooit echt kunnen opkomen voor de hele 'mensheid'? Hij gelooft het niet. Alleen als de afstand tot de realiteit groot is kunnen mensen als idealisten enthoesiast opkomen voor de mensheid. Zoals astronauten vaak lyrisch kunnen doen als ze naar de globe kijken vanuit hun ruimteschip. Maar eenmaal met de voeten op de grond begint weer die dagelijkse strijd om macht en erkenning.

Bij het groeiend aantal verliezers van de globalisering zien we ontworteling, verlies aan tradities en het nihilisme van de consumptiecultuur. Dit vormt de voedingsbodem voor een 'doelbewuste en militante herbetovering door een geperverteerde religie'. In de voorbije eeuw waren dat het fascisme en het socialisme, vandaag zien we het terugkeren in de vorm van het islam-fundamentalisme. Kant hoopte ooit dat de religies dermate zouden afkalven dat er alleen nog een gemeenschappelijke morele kern zou overblijven. Maar ik vrees dat we de andere kant opgaan. Zowel Bush als de islam-fundamentalisten baseren hun waarheid op het gezag van hun God. Willen we ooit tot wereldvrede komen dan zullen we de religies niet alleen moeten temperen, maar als normatief kader ook uitschakelen ten voordele van een universele seculiere moraal. Waarbij we met zijn allen aanvaarden dat we conflicten op een vreedzame manier trachten op te lossen via onderhandelingen op basis van internationaal recht. Dat betekent dan ook dat 'macht', hoe goed bedoeld ook, nooit boven recht kan komen te staan. In die zin kan een 'preventieve oorlog tegen een schurkenstaat' niet gerechtvaardigd zijn omdat het zou voldoen aan een soort algemene boehoefte aan veiligheid.

Toch kunnen we ons niet langer aan de globalisering onttrekken. We maken er als individuën deel van uit en hebben er via de communicatiemedia ook weet van. Safranski verwoordt het mooi als 'we hebben de onschuld van het niet-weten verloren'. Dat betekent voor hem niet dat we gewoon moeten meehollen in een vorm van medeplichtigheid of ons terug moeten trekken in een vorm van onverschilligheid. Er bestaat een derde weg. Het is gebruik maken van je vrijheid om als mens niet op te gaan in het geheel maar wel om zelf een soort geheel te worden. Het is ervoor zorgen dat we niet langer meegesleurd worden in wat de auteur de 'globale hysterie' noemt. Dat kan via onthaasting, eigenzinnigheid en onbereikbaar-zijn. Eigenlijk komt het erop neer om je eigen leven gestalte te geven. Een soort 'Bildung' of vorming, als ontplooiïng van het individu. De globalisering zorgt ervoor dat we betrokken raken bij alle mondiale dreigingen zoals het smelten van de poolkappen, de genetische manipulatie, het verdwijnen van het regenwoud, de verspreidng van Aids, enz. Het maakt het ons moeilijk om soeverein te zijn. Maar men is pas echt soeverein als men zelf beslist waar men bij verwikkeld wil raken en wat men wil laten rusten. "Wie van zijn leven een eigen leven wil maken, moet het punt kennen waar hij ophoudt zich te laten formatteren en informeren", aldus de auteur.

"Vrijheid is het vermogen opnieuw te beginnen". Het klinkt mooi maar is het wel realistisch en vormt de gedachtengang van Safranski geen vluchtweg tot escapisme en onverschilligheid? Waarbij mensen wel de baten van de globalisering opnemen maar bewust hun verantwoordelijkheid tegenover anderen opzij zetten? Ik denk niet dat de auteur dit bedoelt, maar het biedt wel een alibi aan diegenen die zich onder het mom van zelfwerkzaamheid willen onttrekken aan de plicht die - volgens het adagium Du kannst, denn Du sollst van Kant - onverbrekelijk verbonden is met het begrip vrijheid. Ik vrees dat vooral cultuurrelativisten in het discours van Safranski een middel gaan vinden om onbezorgd verder te gaan zoals ze bezig zijn.

Safranski gaat in zijn boek ook te snel voorbij aan de positieve kanten van de globalisering en de middelen die we als mensen, consumenten en kiezers hebben om een en ander ten goede te veranderen. De onmacht van de enkeling is dan ook niet volkomen juist. Dank zij de globalisering krijgen we sneller en uitgebreider kennis van onrecht in alle mogelijke streken van de wereld en kunnen we er op een of andere manier tegen reageren. We kunnen alvast niet meer zeggen dat we er geen weet van hadden. De auteur stelt dat ons denken over democratie, scheiding van religie en politiek en vrijheid van meningsuiting eerder 'een zeldzaam gewas is in de menselijke geschiedenis en dat er weinig reden is om aan te nemen dat het globaal zou kunnen triomferen'. Dit lijkt me pessimistisch en zelfs aanvechtbaar. Waarom zouden we deze waarden die we wel onmisbaar vinden voor onszelf, onthouden aan anderen? De essentiële vraag lijkt me dus niet zozeer Hoeveel globalisering verdraagt de mens? maar wel Hoeveel onrecht verdraagt de mens?, ook het onrecht dat voortvloeit uit de globalisering, en wat we daar tegen kunnen doen.


Recensie: Dirk Verhofstadt (verhofstadt.dirk@pandora.be)

Rüdiger Safranski, Hoeveel globalisering verdraagt de mens, Atlas, 2003

Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be