Rob Tielman

boek vrijdag 12 november 2010

Bert Gasenbeek en Floris van den Berg (Red.)

“De maatschappelijke werkelijkheid bevindt zich bij voortduring in de spanningsverhouding tussen het bestaande en het mogelijke, waardoor de vraag naar het wenselijke wordt opgeroepen. Als het bestaande onveranderbaar zou zijn, is de vraag naar het wenselijke overbodig geworden. Juist omdat de maatschappelijke werkelijkheid door mensen gemaakt wordt en door mensen veranderd kan worden, speelt de menselijke verantwoordelijkheid een belangrijke rol.” Deze passage, in 1987 door Rob Tielman uitgesproken bij de aanvaarding van het ambt van bijzonder hoogleraar in de sociale en culturele aspecten van het humanisme aan de Rijksuniversiteit Utrecht, heeft anno 2010 nog niets aan actualiteit ingeboet. Ook nu worstelt de wereld met het bestaande en de mogelijke veranderingen. En ook nu is de menselijke verantwoordelijkheid een belangrijk item in dat geheel. Het humanisme probeert handen en voeten te geven aan die menselijke verantwoordelijkheid. Daar gaat dit boek over.

Maar laten we beginnen met de hardware, het boek zelf. Het is zo’n lekkere papieren vriend, een beetje zwaarlijvig en goed in de hand liggend. De voorkant is wit met de bekende Humanistisch Archief/Papieren Tijger gekleurde randen. Een foto van Rob Tielman siert het geheel op. Bij nader inzien blijkt de foto geen foto te zijn maar een detail van een schilderij van Wim Heldens. In het boek kom je het hele schilderij tegen. Heel mooi en met een vleugje symboliek. De 309 pagina’s zijn opgedeeld in twee delen. In het eerste deel wordt, na een voorwoord van Rein Zunderdorp, over de mens en humanist Rob Tielman geschreven. In een viertal hoofdstukken wordt een beeld geschetst van het leven en het werk van Rob Tielman. In het tweede deel wordt een dertigtal publicaties van de hand van Rob Tielman gepresenteerd. Bert Gasenbeek en Floris van den Berg geven een toelichting op de selectie van de publicaties.

Nog even iets over de ondertitel van dit boek: Een begeesterd humanist. Waarom deze ondertitel? Wat betekent ‘begeesterd’ precies en waarom heeft de redactie van dit boek voor die omschrijving gekozen? Maar even geGoogled op ‘begeesterd’ en zie hier het resultaat van de eerste de beste link: bevlogen, enthousiast, geanimeerd, gedreven, geestdriftig, geëngageerd, geïnspireerd, levend, toegewijd, vurig, betrokken, bezield. Je moet het boek lezen om te beseffen dat de ondertitel gewoon helemaal raak is.

De eerste zestig pagina’s van het boek zijn voor een aantal schrijvers die hun licht laten schijnen op Rob Tielman en het humanisme. Het voorwoord van Rein Zunderdorp begint met de zin ‘Weinigen belichamen het humanisme in Nederland zozeer als Rob Tielman’. Verderop ‘Tielman is een man van nuance én van een utopisch verlangen naar een betere, vrijere en humanere samenleving’. Zie hier Rob Tielman in een notendop en ten voeten uit. Al lezend kom je tot de conclusie: Rob Tielman ís het humanisme. Het humanisme dat zich, mede dank zij Tielman, als levensbeschouwing een (grondwettelijke) plaats heeft weten te veroveren naast de religies in onze samenleving. En daarmee is ook gelijk het voor vrijdenkers meest controversiële kenmerk van het humanisme genoemd: het humanisme leunt te veel tegen religies aan en is te weinig kritisch in de richting van de godsdiensten. Tielman vraagt zich af of het humanisme een alternatief zingevingskader is, een levensovertuiging of staat het humanisme gelijk aan godsdienstbestrijding? Hij kiest voor het eerste, humanisme is een alternatief zingevingskader en een dynamische levensbeschouwing en hij vind dat godsdienstkritiek een taak is van De Vrije Gedachte en niet van het Humanistisch Verbond. Een helder standpunt.

Het humanisme, zo wordt in het boek omschreven, is een bewust door mensen gemaakte dynamische levensbeschouwing die zich aanpast aan de specifieke omstandigheden van het moment. Dialoog met andersdenkenden maar ook dialoog tussen humanisten onderling is belangrijk. Wat is het verschil met een religie? Een religie is een bewust door mensen gemaakte statische levensbeschouwing die de samenleving in een religieus keurslijf perst. Voor religies is de dialoog met andersdenkenden en de dialoog tussen de gelovigen onderling uit den boze. In het humanisme wordt dialoog juist aangemoedigd. Dit is van grote waarde voor de verdere uitbouw en verdieping van het humanistisch gedachtegoed maar soms ook aanleiding tot grote problemen en onderlinge twist. Ook hierover is in het boek van alles te vinden.

In een uitgebreid artikel schetst Bert Gasenbeek een portret van een gedreven humanistisch bestuurder. Het leven en het werk van Rob Tielman worden hier uitgerold als een spannende succesfilm. Zijn jeugd, zijn studie en zijn homoseksualiteit, zijn leven als bestuurder en als wetenschapper worden uitgebreid besproken. Verluchtigd met foto’s uit de verschillende levensfasen. Natuurlijk met vele bekende Nederlanders uit de humanistische scène. In het artikel wordt de geschiedenis en de ontwikkeling van het humanisme in Nederland en van het Humanistisch Verbond, met de relatief autonome werkstichtingen als HOI, HVO, Hivos, Humanistische Omroep, De Humanist en Socrates, geschetst. De successen, de ups en downs, ze passeren allemaal de revue en worden omstandig toegelicht. Gasenbeek schetst een aantal resultaten en successen van het Humanistisch Verbond in de achter ons liggende decennia. Die zijn natuurlijk niet allemaal alleen op naam van Rob Tielman te schrijven maar zijn rol is groot en inspirerend geweest. Welke resultaten zijn er zoal te noemen? Ten eerste is er de rol van Rob Tielman op het gebied van de belangenbehartiging. Zijn lobby bij maatschappelijke organisaties en de politiek zijn ongeëvenaard.

Voorts heeft hij gedurende zijn voorzitterschap van 1976 tot 1987 het humanisme een duidelijk gezicht gegeven. Het ledental van het Humanistisch Verbond groeide in die periode tot boven de 16.000. Ook was er veel aandacht voor specifieke groepen. Er was in die jaren sprake van een verdieping en versterking van de humanistische visie op maatschappelijke en ethische thema’s. Tielman kan, aldus Gasenbeek, beschouwd worden als een visionair en koersbepalend voorzitter in deze kwesties. In de publicaties van Rob Tielman, verderop in het boek, wordt duidelijk op welke wijze en volgens welke gedachtelijnen die visie tot stand kwam. In de jaren zeventig en tachtig beijverde Rob Tielman zich, samen met diverse politici, voor de totstandkoming van artikel 1. van de herziene Nederlandse grondwet. Het resultaat was onder andere dat de Nederlandse grondwet de eerste ter wereld is waarin de gelijke behandeling van godsdienst en levensbeschouwing is vastgelegd. Tot slot wordt de vorming en de start van een eigen levensbeschouwelijke universiteit onder de naam Universiteit voor Humanistiek in Utrecht genoemd.

Vervolgens wordt in een artikel uit 1979 van Antoinette van Brink en Ton Oostveen, onder de kop Rob Tielman: God? Daar laat ik mijn leven niet op stuklopen de relatie tussen humanisme en religie aan de orde gesteld. Een citaat van Rob Tielman: ‘De meeste van ons zijn atheïst, die het bestaan van God ontkennen, of vaker misschien nog agnosticus: mensen die het bestaan van God bevestigen noch ontkennen. Zelden vindt je anti-theïsten, regelrechte bestrijders van het godsgeloof onder ons. Voor de humanist is de stelligheid waarmee beweerd wordt dat God bestaat even onzinnig als de stelligheid waarmee gezegd wordt dat hij niet bestaat. We houden ons daar niet mee bezig. Als iemand in de discussie God introduceert, dan hou ik op. Daar laat ik mijn leven niet op stuklopen. We zijn niet geïnteresseerd.’ In dit artikel wordt duidelijk waar het humanisme staat ten opzicht van religies. Natuurlijk is er in de jaren sinds 1979 wel één en ander veranderd en is het humanisme verder ontwikkeld. Hoe die relatie met religies zich heeft ontwikkeld is goed te volgen in de publicaties van Rob Tielman, verderop in het boek.

In het interview Rob Tielman en de religieuze dimensie uit 1986 zoekt Huub Oosterhuis de religieuze kant van het humanisme. Rob Tielman verklaart daarin: ‘Wij erkennen uitdrukkelijk de religieuze dimensie van het menselijk bestaan. Die fundamentele keuze is in 1946 gemaakt en ik ben het daarmee heel erg eens’. In dit interview wordt duidelijk hoe Tielman en het humanisme op eieren lopen als het gaat om de relatie tot religies. Het laatste artikel, getiteld Het recht op individuele zelfbeschikking, humanisme volgens Rob Tielman is van de hand van Floris van den Berg en behandelt een voor het humanisme belangrijk item, het zelfbeschikkingsrecht. Rob Tielman heeft zich door de jaren heen voortdurend ingezet om het recht op zelfbeschikking, in Nederland en daarbuiten, te bevorderen en te verdedigen. Van den Berg citeert Tielman: ‘Humanisten gaan er van uit dat mensen in staat zijn zelf zin en vorm te geven aan hun bestaan zonder het zelfbeschikkingsrecht van anderen aan te tasten. (…) Ons bestaan is niet bij voorbaat zinvol of zinloos maar wordt door onszelf zinvol gemaakt. (…) Wat maken wij met onze vrijheid en verantwoordelijkheid daadwerkelijk waar van het ideaal om een menswaardiger wereld tot stand te brengen?’ Rob Tielman gaat uit van het recht op individuele zelfbeschikking, ofwel autonomie, dat wil zeggen dat mensen zelf mogen bepalen hoe zij hun leven vorm willen geven, zonder dat zij daarmee schade aan anderen toebrengen. ‘Vrijheid’, zo betoogt Tielman, ‘is vanuit humanistisch oogpunt niet de afwezigheid van dwang, maar de aanwezigheid van het vermogen zelf keuzes te maken’. Het gaat Tielman er om een humane samenleving te creëren waarin het recht op zelfbeschikking centraal staat. Het Humanistisch Verbond heeft geen kinderen als leden. Dit in tegenstelling tot de meeste religieuzen die hun kinderen bij geboorte inlijven bij hun club, door initiatieriten als doop, of erger, besnijdenis. Floris van den Berg stelt een aantal belangrijke vragen met betrekking tot het zelfbeschikkingsrecht: wat zijn de voorwaarden waaronder mensen zelf keuzes kunnen maken? Wanneer is er sprake van autonomie en zelfbeschikking? Om een autonome keuze te kunnen maken zijn ten minste drie voorwaarden nodig: 1) afwezigheid van dwang en dreiging van sancties (zoals sociocide in het geval van afvalligheid in sommige religies), 2) voldoende en eerlijke informatie over de keuze mogelijkheden, 3) geen indoctrinatie en hersenspoeling op jeugdige leeftijd.

De samenleving, zo schetst Van den Berg, moet aan nogal wat voorwaarden voldoen wil het recht op zelfbeschikking voor iedereen bereikbaar worden. Met betrekking tot punt 3) kreeg ik in de weken dat ik deze recensie schreef nog een aardig voorbeeld zo maar in de schoot geworpen. Een meisje van vier jaar vraagt aan haar grootvader: ‘mensen die dood zijn gegaan worden in de grond gestopt en even later zitten ze in de hemel. Hoe kan dat nou weer?’ De grootvader verbaasde zich over zo’n slimme vraag van zo’n jong kind. En hij zat ook wel een beetje met de vraag van zijn kleindochter, hoe moest hij hier op antwoorden? Voor mij is het een voorbeeld van hoe kinderen nog onbevangen vragen stellen die geïndoctrineerde (gelovige) mensen zich al lang niet meer stellen. Zij zijn in het stadium beland dat ze dergelijke onzin gewoon voor waar aannemen. En dan is een kindervraag ineens heel moeilijk.

Floris van den Berg stelt in zijn artikel dat zo’n beetje de hele politieke actielijst van humanisten en vrijdenkers in Nederland gerealiseerd is, met name de grondwettelijke gelijke behandeling van godsdienst en levensbeschouwing. Maar ook de vrijheid om te kiezen voor abortus, de mogelijkheid voor euthanasie, stamcelonderzoek en het rookverbod, het homohuwelijk, de adoptiewetgeving (nu ook voor personen van hetzelfde geslacht), echtscheidingswetgeving en legalisering van softdrugs. Er is veel bereikt. Toch, zo waarschuwt van den Berg, is het belangrijk om voor ogen te houden dat deze utopie van het zelfbeschikkingsrecht geen garantie biedt voor de toekomst. Te allen tijde bestaat er de kans dat conservatieven en religieuzen de vrijheden weer terug draaien. Het nut van humanistische organisaties is erin gelegen om deze vrijheden te consolideren. Vrijheid is nooit vanzelfsprekend. Over de bedreigingen van die vrijheid is nog heel wat te zeggen en dat doet Floris van den Berg dan ook.

Na de eerste 60 pagina’s van het boek is het podium voor Rob Tielman zelf. Ruim dertig publicaties van zijn hand geven een heel goed beeld van de geschiedenis van het humanisme in Nederland na de tweede wereldoorlog. Als je dat leest besef je pas hoe gigantisch de bijdrage van Rob Tielman is geweest. Ik heb al die artikelen met heel veel interesse, soms ook ademloos en heel af en toe met kromme tenen gelezen. Maar ze zijn zonder uitzondering boeiend. Bert Gasenbeek en Floris van den Berg lichten in een kort voorwoord hun selectie toe. Er is uit het wel zeer uitgebreide oeuvre van Tielman gekozen voor publicaties met de nadruk op het humanisme maar ze hebben ook publicaties gekozen op het gebied van onderwijs en homo-emancipatie, waarin een duidelijke verbinding gemaakt wordt met Tielmans humanistische uitgangspunten. U zult in deze publicaties het begrip zelfbeschikking(srecht) en ook het statement ‘vrijheid is vanuit humanistisch oogpunt niet de afwezigheid van dwang, maar de aanwezigheid van het vermogen zelf keuzes te maken’ regelmatig tegen komen. Ik laat het aan de lezer over om zelf in deze zee van warmte, rede, visie en menselijkheid te duiken. En zich te baden in de weelde van al dat humanistisch zoeken, geworstel en geluk.

Tot slot. Als vrijdenker zoek ik altijd naar de visie van mensen en bewegingen met betrekking tot religie. Dat doe ik ook in boeken. En wat heeft dit boek me geleerd over de visie van het humanisme als het om de collega levensbeschouwingen gaat? Want, dat heb ik er wel uit opgestoken, het humanisme stelt zich, als het om publieke erkenning gaat, op één lijn met de verschillende religies. Dat is een bewuste keuze, om zowel inhoudelijke, politieke als financiële redenen. Het humanisme kiest niet voor religiekritiek, dat laat men aan anderen over, bij voorbeeld aan De Vrije Gedachte. Rob Tielman in een interview uit 1994: ‘Er wordt tegenwoordig nergens zo veel over godsdienst gesproken als in antigodsdienstige kringen. Pas als humanisten de godsvraag als irrelevant terzijde hebben geschoven en hebben vervangen door de vraag hoe wij de zelfbeschikking vorm kunnen geven, pas dan is er sprake van een werkelijke bevrijding van theocratie. Humanisten beseffen dat men niet kan volstaan met het bestrijden van godsdienst maar dat men een zingevend alternatief zal moeten bieden.’ Dat laatste ben ik met Tielman eens. Maar de prangende vraag is, zeker in het huidige tijdsgewricht, wat kan er dan voor zorgen dat de godsvraag in deze wereldwijde samenleving irrelevant wordt? Alleen het zoeken naar de wijze waarop we zingeving vorm geven lijkt mij niet voldoende. Hoe bestrijden we de leugen van de religie op een wijze waarbij het ontmaskeren van de leugen leidt tot realistische inzichten en een seculiere, vreedzame samenleving? Binnen het humanisme wordt de leugen van de religie niet aan de kaak gesteld. In een publicatie uit 1999 zegt Rob Tielman: Grondwet en onderwijswetgeving zijn onverkort op alle scholen van toepassing. Dat betekent dat godsdienstige opvattingen er niet toe mogen leiden dat feitelijke onjuistheden worden onderwezen over andersdenkenden, vrouwen en homoseksuelen. Ik verbaas me over zo’n uitspraak. Waarom zwijgt het humanisme over religieus onderwijs? Mogen er wel feitelijke onjuistheden en leugens worden onderwezen over dingen die niet bestaan zoals god en de hemel, over engelen, de hel en de duivel? Over een maagd die zonder seksueel contact een kind baart van een oude man met een baard die in de hemel woont? Een kind dat overigens op latere leeftijd vele wonderen zou verrichten en vervolgens vermoord zou worden. En als klap op de vuurpijl uit de dood zou opstaan en naar de hemel zou opstijgen om die oude man met baard te ontmoeten. En wat te denken over de leugens die in het onderwijs verkondigd worden over het wereldwijde religieuze onderdrukkingssysteem? Ik vind dat dat ook niet kan in het onderwijs.

Ik ben er dan ook voorstander van dat in ons onderwijs een lesprogramma wordt ontwikkeld over de leugen van de religie en waar dit door de eeuwen heen toe geleid heeft. Dat dat (nog) niet binnen het aanbod van het humanistisch vormingsonderwijs past, begrijp ik. Toch pleit ik er voor dat het humanisme meer afstand neemt van religie. De tijd is er rijp voor. Het humanisme, als niet religieuze levensbeschouwing, mag rustig hardop zeggen dat religies valse levensbeschouwingen zijn.

Het boek geeft een indringend beeld van de mens, de wetenschapper, de bestuurder en de publicist Rob Tielman. En van het humanisme. En achteraf stel ik mij de vraag: “Waarom twijfel ik soms toch in mijn beoordeling van het humanisme. En hoe zit het met de menselijke verantwoordelijkheid waarvan in de eerste zinnen van deze boekbespreking sprake is?” Het humanisme is voor mij een belangrijke en positieve wereldbeweging waarin ik veel terug vind van de wijze waarop ik naar de samenleving kijk. De belangrijke plaats die de menselijke verantwoordelijkheid in deze levensbeschouwing inneemt is volkomen terecht. Het humanisme neemt de mens serieus. Maar als vrijdenker mis ik de religiekritiek. Want religiekritiek is ook een menselijke verantwoordelijkheid.


Recensie door Wim Aalten


Bert Gasenbeek en Floris van den Berg (Red.), Rob Tielman. Een begeesterd humanist, Het Humanistisch Archief en Papieren Tijger, 2010, 309 p.

Links
mailto:wim.aalten@planet.nl
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be