Wat is het mooiste woord? Sommigen zullen antwoorden met 'mama' of 'papa', anderen misschien met 'genade' of 'sorry'. 'Waarom' is een ander woord dat zeker ook in deze reeks hoort. Waarom 'waarom'? Omdat het in vraag stellen van vermeende zekerheden kan leiden tot nieuwe en betere inzichten, en omdat het in vraag stellen van autoriteit in sommige gevallen een ethische noodzaak is.

In Het raadsel van het menselijk bestaan gaat de vooraanstaande bioloog Edward O. Wilson op zoek naar een humane toekomst voor de mens. Wilson (onder andere de grondlegger van sociobiologie) stelt een mogelijke fusie voor tussen de twee grote takken van de wetenschap: de natuurwetenschappen en de geesteswetenschappen. Met deze fusie kunnen we de tocht van de mens sinds zijn ontstaan traceren, en kunnen we het probleem van onze toekomst benaderen. Ze stelt ons ook in staat de moeilijkste en belangrijkste vraag van allen te benaderen, 'waarom?'

Onze soort is ontstaan na miljoenen jaren biologische evolutie. Om de menselijke conditie te begrijpen is het noodzakelijk te accepteren dat we allemaal, net als dieren, ook door instincten gedreven worden. De overweldigende instinctieve behoefte om tot groepen te behoren is een van de eigenschappen van menselijk gedrag. Lidmaatschap van een groep vormt een groot deel van de identiteit van een persoon en verleent in bepaalde mate een superioriteitsgevoel. Onder normale omstandigheden geven mensen er de voorkeur aan om samen te zijn met anderen die er hetzelfde uitzien, hetzelfde dialect spreken en dezelfde opvattingen delen. Als deze klaarblijkelijk aangeboren voorkeuren versterkt worden leiden ze echter beangstigend snel en eenvoudig tot racisme, religieuze intolerantie en geweld.

Wilson stelt dat de natuur- en geesteswetenschappen uit dezelfde bron van creatief denken voortkomen en dat ze dezelfde basis delen (de wetten van natuurkundige causaliteit). Wilson refereert ook naar het 'rijk der mensen' dat Francis Bacon voor ogen zag. Bacon zag de verwerving van kennis als noodzakelijk voor de ontwikkeling van de samenleving, niet voor persoonlijke macht of winst, maar ten voordele van gedeeld welzijn. De bestudering van de relatie tussen natuur- en geesteswetenschappen zou dan ook de kern van al het onderwijs moeten zijn. Om de wereld om ons heen te verklaren had de mens echter lange tijd religie nodig. De bovennatuurlijke verklaringen door religie kunnen we door de komst van wetenschap meer en meer vervangen en verklaren als natuurlijke fenomenen, effecten die te koppelen zijn aan andere analyseerbare verschijnselen, feitelijk redeneerbaar en aantoonbaar.

Maar de wetenschap kan de diepgaande instinctieve aantrekkingskracht van religie en religieachtige ideologie niet volledig wegnemen. Wilson benadrukt dat religies diensten verlenen die voor de beschaving van onschatbare waarde zijn. Ze geven plechtigheid aan overgangsrituelen van leven en dood, ze sacraliseren basisprincipes van burgerlijke en morele wet, ze geven troost en zorg, zorgen voor gemeenschapsleven. Maar tragisch genoeg zorgen ze ook voor onophoudelijk en onnodig lijden. En ze vormen belemmeringen voor de greep op de realiteit die nodig is om de meeste sociale problemen in de wereld aan te pakken. Tribalisme, zo stelt Wilson, is hun typisch menselijke gebrek. En de instinctieve kracht van tribalisme is veel sterker dan het verlangen naar spiritualiteit.

De kern van het tribalisme binnen religie is volgens Wilson haar scheppingsverhaal, het bovennatuurlijk narratief dat uitlegt hoe de mens is onstaan. In de kern belooft religie aan haar leden dat God hen boven alle anderen waardeert. Dit leidt tot wrede discriminatie. Sinds het paleolithicum genereert de krachtige sociale praktijk van religie eindeloze conflicten die tot vandaag onverminderd worden voortgezet. En het is het tribalisme, niet de morele principes of de humanitaire gedachte van zuivere religie, dat maakt dat mensen slechte dingen doen. De beste manier om vreedzaam samen te leven is om onszelf te bevrijden van de demonen en tribale goden, besluit Wilson.

Die laatste zin houdt in dat vreedzaam samenleven een individuele opdracht inhoudt; de individuele bevrijding van demonen en tribalisme. Ook u en ik zijn het resultaat van miljoenen jaren biologische evolutie en worden door instincten gedreven, maar het is net dit inzicht dat ons allen zowel religieuzen als niet-religieuzen van instinctief tribaal gedrag kan doen afzien. Zo is het fout om groepen te viseren op uiterlijke kenmerken; zo'n reactie is verklaarbaar en te begrijpen, maar ze is fout. Het religieus extremisme biedt derhalve een gigantische uitdaging voor de rechtsstaat en de liberale rechtsorde die ze niet eigenhandig kan oplossen. Zonder de individuele bevrijding van demonen en tribalisme zowel binnen als buiten religieuze gemeenschappen is het risico groot dat de rechtsstaat eigenhandig de vrijheid uitholt en zelf vervalt in tribalisme.

Vreedzaam samenleven, het zou een formidabele verwezenlijking zijn mocht de mensheid er ooit in slagen. In deze tijden is het een hele opgave om het ons te proberen voorstellen. Vreedzaam samenleven betekent echter nog geen leven in vrijheid, dat is een nog moeilijker te bereiken ideaal. Vreedzaam samenleven kan immers ook onder autoritaire dwang. Een autoriteit die het monopolie en het commando heeft over geweld kan mensen dwingen om 'vreedzaam' samen te leven. Het zou heel nuttig zijn voor zo'n autoriteit om in te spelen op het tribalisme, die overweldigende instinctieve en menselijke behoefte om tot groepen te behoren.

Op basis van religie kan dit beangstigend snel en eenvoudig tot leiden tot racisme, religieuze intolerantie, onderdrukking van minderheden en andersdenkenden en geweld; zeker als er al een sterke religieuze basis aanwezig is. Zo'n autoriteit zou er ook niet van houden dat het woord 'waarom' over uw lippen rolt. Zo'n autoriteit houdt niet van vrij onderwijs, van een onafhankelijk rechtsapparaat, van een vrije pers, van diversiteit, van vrije meningsuiting, van kritische vragen 'waarom?'. Hoe minder een 'waarom?' wordt uitgesproken hoe gemakkelijker de macht in de handen blijft van eenzelfde beperkt aantal mensen. Blijf u daarom afvragen en de vraag hardop stellen, waarom?


Recensie door Claude Nijs

Edward O. Wilson, Het raadsel van het menselijk bestaan, AUP, 2014

Links
mailto:claudenijs@icloud.com
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be