A Nazi Interior. Quislings’s Hidden Philosophy

boek vrijdag 21 april 2006

Else Barth

Adolf Eichmann was een gevoelloze bureaucraat. Zo schildert Hannah Arendt deze organisator van de massamoord op de joden tenminste af in Eichmann in Jeruzalem. Harry Mulisch doet iets dergelijks in De zaak 40/61. Het is verleidelijk om nationaal-socialisten te zien als enkel een samenraapsel van meelopers, opportunisten en gevoelloze technocraten. Dan zou het kwaad van het nationaal-socialisme namelijk slechts een voortvloeisel zijn geweest van kortzichtige karakterloosheid. Echter, voordat de beweging aantrekkelijk genoeg kon worden voor zo’n samenraapsel, moest ze al een substantiële aanhang hebben opdat ze voldoende kon bieden aan al die meelopers, opportunisten en gevoelloze technocraten. De beweging kon pas groot worden doordat eerst overtuigde nazi’s de ideologie door dik en dun verdedigden. Wat dat betreft is de Noorse landverrader Vidkun Quisling een boeiend geval. Deze redelijk belezen en bestuurlijk ervaren man werd in 1933 in Noorwegen leider van een nationaal-socialistische partij, de Nasjonal Samling. Het jaar 1933 was ruimschoots voordat de leus ‘Duitschland wint op alle fronten’ enige geloofwaardigheid zou krijgen.

Nog steeds gebruikt men de uitdrukking quisling om zware gevallen onder de collaborateurs aan te duiden. Quisling was een Noorse nationaal-socialist die in 1931 minister van Defensie was. Voorafgaand aan de Duitse inval in 1940 verschafte hij de Duitsers nuttige militaire inlichtingen. Hitler benoemde hem tot minister-president van het bezette Noorwegen. In 1945 werd Quisling terechtgesteld vanwege hoogverraad. Anders dan veel landverraders was Quisling een redelijk belezen mens. Lange tijd heeft men de analyse van Quislings denken voornamelijk moeten baseren op zijn politieke daden, maar nadat Quislings weduwe een filosofisch manuscript naliet aan de universiteitsbibliotheek van Noorwegen, is het mogelijk zijn denkbeelden te bestuderen, althans voor wie de Noorse taal beheerst.

Onder de titel Gud, det er meg (God dat ben ik) publiceerde de Noors-Nederlandse filosoof Else Barth in 1996 in Noorwegen een studie over de verborgen filosofie van Quisling. De titel verwijst naar de woorden waarmee Quisling zichzelf identificeerde met God. Quisling meende dat de man met een aanvoelende spirituele persoonlijkheid, herkent dat hijzelf God is en daar baat bij zal vinden. Enige tijd geleden verscheen een uitgebreide vertaling van het boek van Barth in het Engels: A Nazi Interior, zodat nu ook een breder publiek kan kennisnemen van de bevindingen van Barth. Quislings boekenbezit was omvangrijk en aantekeningen in de boeken vormen voor Barth een belangrijke aanwijzing dat hij ze werkelijk heeft gelezen en hoe hij erover dacht. Daarnaast vormt zijn filosofisch manuscript een belangrijke informatiebron. In dat manuscript verdedigt Quisling een taoïstisch geïnspireerde filosofie: het ‘Universisme’. In deze filosofie legt hij een grote nadruk op eenheid, samenhang en het al. Geest en materie zijn twee zijden van hetzelfde, maar bewustzijn vormt het uitgangspunt. Quisling noemde Einsteins speciale en algemene relativiteitstheorie bijzondere gevallen van zijn universistische theorie, maar legde Einsteins theorieën op een heel eigen manier uit, die weinig te maken had met de moderne natuurkunde.

Barth beperkt haar studie niet tot een opsomming van Quislings hoofdgedachten. Zij analyseert de logische vooronderstellingen die Quislings denken hebben beheerst. Dat is een waardevolle aanpak. Logica heeft zich als onderdeel van de filosofie vooral een positie veroverd als een abstracte basis van de wiskunde en informatica. Logica vormt echter evenzeer een instrument om de redeneerwijze van belangrijke personen te analyseren. Ook niet-logici redeneren immers en zij dragen rechtvaardigingen aan voor hun handelen; hoe gebrekkig hun logisch inzicht soms ook is, zij maken toch aanspraak op een zekere geldigheid bij de redeneringen waarmee zij zichzelf en anderen (pogen te) overtuigen. Inzicht in hun redeneerfouten kan daarom ertoe bijdragen dat men hun denken pas goed kan bestrijden.

Quislings filosofie blijkt allesbehalve geniaal. Barth haalt echter Peter Viereck aan, die eerder een onderzoek deed naar de filosofie van de nazi-ideoloog Alfred Rosenberg. Viereck noemt Rosenbergs basale vooronderstellingen ‘oprechte en briljante onzin’. Omdat geschiedenis echter vaak wordt gemaakt door onzin plus wilskracht van de massa, is die onzin volgens Viereck van groot belang. Barth merkt fijntjes op: “Schrap het woord ‘briljant’ en hetzelfde kan worden gezegd van Alfred Rosenbergs vriend Vidkun Quisling.”

Quisling werd sterk beïnvloed door neoplatonisme en Duits idealisme. Veel van de betrokken denkers zaten vast in de Aristoteliaanse logica, die van talloze geldige redeneringen geen bevredigende analyses kan geven. Logische problemen werden omzeild op een manier die leidde tot een minachting voor individuen. Dit laatste heeft zijn kwalijke doorwerking gehad in het denken van Quisling. Dat wil bijvoorbeeld zeggen dat ‘de Soldaat’ in zijn denken iets veel belangrijkers is dan individuele soldaten, die soms wel eens niet kunnen voldoen aan zijn ideaalbeeld. In zoverre Quisling in zijn denken relaties onderkende, betrof het hiërarchische relaties. Hij onderscheidde individuele mensen, rassen en sociale klassen in hogere en lagere wezens naargelang de gelijkheid met God.

Quisling zag overal in de werkelijkheid tweedelingen en slechts één deel daarbij was steeds goed, terwijl het andere deel abject moest zijn. Dit verklaart ook hoe Quisling van een aanvankelijke opvatting van de joden als een geniaal volk zich kon wijzigen in een totale veroordeling: hij reduceerde alle tegenstellingen in de wereld van zijn tijd tot een conflict tussen het minderwaardige jodendom en het hoogwaardige Europese principe. Dit was niet zomaar een merkwaardige opvatting. Hij baseerde zijn handelen erop. Uiteindelijke consequentie werd dat hij een bevel uitvaardigde om de joodse Noren naar Duitsland te deporteren. Van de 1700 joden in Noorwegen werden er 762 gedeporteerd en vernietigd. Voor de slachtoffers was het een verschrikkelijk lot, maar ondertussen valt op dat ook zo’n relatief gering aantal joden werd gezien als een zo serieuze bedreiging dat het deze maatregelen rechtvaardigde.

Barth heeft met behulp van haar kennis van de Noorse taal en haar inzicht in de logica een waardevolle bijdrage weten te leveren aan de analyse van de gebrekkige logica van nationaal-socialisten. Het zou interessant zijn om ook op een dergelijke wijze het denken van Nederlandse nationaal-socialisten zoals Pieter Emiel Keuchenius, Alfred Haighton of Meinoud Rost van Tonningen te analyseren. In deze tijd van fundamentalisme zou het echter misschien nog interessanter zijn om met kennis van de Arabische taal en inzicht in de logica het denken van moslimfundamentalistische intellectuelen te analyseren.


Recensie door Walfred Haans



Drs. Walfred P.A. Haans studeerde analytische filosofie aan de Rijksuniversiteit van Groningen en doceert filosofie aan het Zernike College in Haren en Groningen.

E.M. Barth A Nazi Interior. Quislings’s Hidden Philosophy. Peter Lang, Frankfurt am Main 2003, ISBN 3-631-50816-6.

Links
mailto:wpahaans@prettel.nl
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be