Kroniek van het Derde Rijk

boek vrijdag 23 december 2011

Richard Overy

Over de Tweede Wereldoorlog blijven onophoudelijk boeken verschijnen. Vaak van voormalige slachtoffers, directe getuigen die de nazistische waanzin zelf hebben meegemaakt en overleefd, zoals György Konrad en Imre Kertesz die een persoonlijk maar indringend beeld schetsen van de waanzin in die tijd. Er bestaan tal van historische overzichtswerken van Ian Kershaw, Saul Friedländer, Richard Evans en Michael Burleigh. Maar toch ontbrak tot nu toe een voor de komende generaties meer educatief en toegankelijk boek waarin de nazi-politiek op een adequate en begrijpelijke manier uitgelegd staat. Die leemte werd nu ingevuld door het indrukwekkende boek Kroniek van het Derde Rijk van Richard Overy, een Britse historicus en hoogleraar Moderne Geschiedenis aan de Universiteit van Exeter. De auteur heeft al een hele reeks spraakmakende werken over de twintigste eeuw op zijn naam staan zoals De verhoren over de Processen van Neurenberg en Dictators. Hitlers Duitsland, Stalins Rusland waarin hij de overeenkomsten en verschillen tussen de twee protagonisten van de Tweede Wereldoorlog met verve beschreef.

Kroniek van het Derde Rijk is veel meer dan een louter ‘leesboek’ waarin de opkomst, het succes en de ondergang van het nazisme beschreven staat. Het bevat ook tal van historische documenten, kranten, brieven, toespraken, dagboekaantekeningen, mondelinge getuigenissen en vooral bijzonder goed gekozen foto’s die vaak meer zeggen dan de woorden en zinnen. Hitler werd in 1919 door het leger ingezet als een soort infiltrant die obscure politieke partijen in de gaten moest houden. Zo kwam hij al snel in contact met een marginale radicaal rechtse groepering, de Deutsche Arbeiderspartei waar hij zich met zijn redenaarstalent in een mum van tijd opwerkte tot de onbetwistbare leider. Hoezeer Hitler in die beginfase van zijn politieke loopbaan al tekeerging tegen de Joden, blijkt uit de notities die hij maakte voor een toespraak die hij hield in 1920. ‘Moet worden vernietigd. De jood als parasiet. Bolsjewisme. De vermaledijde jood…’. In diezelfde toespraak keerde hij zich ook tegen de democratie en benadrukte hij de noodzaak van een ‘gezonde’ Duitse natie, allemaal elementen die later met de regelmaat van een klok zullen terugkeren in zijn redevoeringen en politieke acties.

Dat zijn kritiek, zeg maar haat, tegen de bestaande politieke klasse, de intellectuelen en vooral het ‘financiële jodendom’ in vruchtbare aarde viel, kwam mee door de enorme economische crisis waarin het land steeds verzeild raakte. Door de hyperinflatie in 1923 raakten miljoenen Duitsers werkloos en leed men in steden honger. Met één enkele foto maakt Overy dit heel begrijpelijk. Enkele kinderen bouwen een piramide met pakjes bankbiljetten die quasi totaal waardeloos waren. In de nasleep van de Amerikaanse beurscrash in 1929 raakten nog meer Duitse bedrijven in moeilijkheden en steeg het aantal werklozen tot een recordhoogte. Dat leidde tot een toenemende polarisering tussen extreemlinkse en extreemrechtse partijen. Op een foto van Hitler in een wagen die langstrekkende SA-eenheden inspecteert. Op een spandoek staat de slogan ‘Tod dem marxismus’, iets wat veel Duitsers aansprak want de strijd tegen het communisme vonden ze belangrijker dan de het antisemitisme van de nazi’s, aldus Overy. Het leidde uiteindelijk tot grote verkiezingsoverwinningen voor de nazi’s in 1930 en 1932. Uiteindelijk kwam Hitler aan de macht op 30 januari 1933 met de steun van een groep naïeve conservatieven en nationalisten die dachten dat ze de Führer in toom konden houden.

In realiteit begon Hitler onmiddellijk maatregelen te nemen om zijn positie te verzekeren en te versterken. Zo verbood hij nog langer betogingen door communisten, beperkte hij de vrijheid van pers en zette hij de SA en Stahlhelm in als hulppolitie, een middel om tegenstanders te intimideren en aan te pakken. Na de brand van Rijksdag volgde een nieuwe golf van wetten en verordeningen waarbij politieke tegenstanders willekeurig konden worden opgepakt. En eind maart werd het eerste concentratiekamp (in Dachau) officieel geopend. Dat zowat elke Duitser daarvan weet had, blijkt uit een onthullende tekst van de Duitse journalist Bernd Engelmann. ‘Vanaf het begin van het Derde Rijk kon je elke dag in de krant lezen: “Vijand van het volk naar concentratiekamp”.’ Nadien werden de diverse politieke partijen, behalve de NSDAP, buiten de wet gesteld, werden Joden uit openbare ambten verdreven en voerde men acties tegen ‘ontaarde’ kunst en schrijvers wiens boeken men verbrandde. Om de wekloosheid in te perken liet het regime een groot wegennet aanleggen. Op een foto zie je hoe Hitler bij Frankfurt am Main de eerste spadeschep in de grond steekt voor de aanleg ervan.

Dat de Duitsers zich in snel tempo conformeerden met het regime blijkt uit de vele foto’s bij optochten, manifestaties en vooral de partijdagen in Neurenberg waarop massa’s uitgelaten mensen de Hitlergroet brengen. ‘In 1934 had de NSDAP circa 2,4 miljoen leden’, zo vermeldt Overy. Mensen trokken naar plaatsen waar Hitler zou langskomen met krukjes onder de arm opdat ze beter zicht zouden krijgen, en vrouwen lijken wel bezeten als ze de Führer te zien krijgen. Tegelijk nam ook snel het antisemitisme toe. Op een bijzondere foto zie je hoe de inwoners uit een dorp zich met valse neuzen verkleden als onbetrouwbare Joden. En op een foto andere staat een groep jongeren van de Hitlerjugend die samen de rabiaat antisemitische krant Der Stürmer doornemen. De Jodenhaat zou escaleren tijdens de beruchte Kristallnacht op 9 november 1938 waarbij talloze synagogen en Joodse winkels werden verwoest. Een dag later werden meer dan 20.000 Joden via ‘schandmarsen’ door de steden afgevoerd naar concentratiekampen, terwijl de gewone Duitsers zich op de voetpaden vergapen.

Nog indrukwekkender zijn de fragmenten en foto’s over de oorlogsjaren. Na de overwinning op Frankrijk hield Hitler op 6 juni 1940 een triomftocht door de straten van Berlijn. Enorme mensenmassa’s staan hem toe te juichen, maar op andere foto’s zie je hoe Duitse vrouwen aanschuiven voor hun broodrantsoen en samen optrekken om het land te bewerken. Tot dan liepen de gebeurtenissen voor de nazi’s nochtans bijzonder goed. Op een weinig gekende foto zie je hoe Heinrich Himmler en Joachim von Ribbentrop in november 1940 op informele wijze de Sovjet-minister voor Buitenlandse Zaken Molotov ontvangen. Een klein jaar later viel het Duitse leger hun vroegere bondgenoot aan. Op korte tijd stootte het diep door en maakte het honderdduizenden krijgsgevangenen. Overy drukt een brief van een Duitse soldaat aan zijn moeder af, waarin hij het heeft over ‘grote verwoestingen’ en ‘de stank van lijken’. Op foto’s zie je hoe de Duitsers hoeven in brand staken voor de ogen van huilende Russische boerinnen. In het kielzog van het reguliere leger volgden Einsatzgruppen die tot taak hadden zoveel mogelijk Joden te vermoorden. De lijken werden in massagraven gegooid of verbrand op ijzeren roosters.

Dat Hitler de systematische uitroeiing van de Joden voor ogen had blijkt uit een fragment van de ondervraging van SS-er Dieter Wisliceny, een medewerker van Eichmann op 15 november 1945. Daarin meldt hij dat eind april of begin mei 1942 de Führer het mondelinge bevel had gegeven om te starten met de ‘Endlösung’. De ‘details’ werden verder uitgewerkt door Himmler. Ook Rudolf Höss, de kampleider van Auschwitz, schreef zijn herinneringen neer: ‘Ik moest door het kijkgat van de gaskamers kijken en zien hoe het stervensproces verliep’. Maar vanaf dan kwamen ook de eerste nederlagen zoals in Noord-Afrika en Stalingrad, en de groeiende overmacht van de geallieerde luchtmacht die de Duitse steden systematisch begon te bombarderen. Dan verschijnen ook de eerste foto’s van Duitse krijgsgevangenen in Sovjethanden, en van Duitse kinderen die geëvacueerd worden uit compleet kapotgeschoten steden. Intussen nam het moordtempo op de Joden nog toe, en dat wist de Duitse bevolking. Onder meer via de illegale pamfletten van leden van de verzetsgroep ‘Die Weisse Rose’ waarin melding wordt gemaakt de uitroeiing en wordt opgeroepen om de strijd aan te binden met de nazi-partij. Tevergeefs, de leden werden opgepakt en ter dood veroordeeld. Auschwitz-Birkenau begint dan op volle toeren te draaiden. ‘Tussen 15 mei en 9 juli (1944) kwamen er per dag ongeveer tienduizend Hongaarse joden aan. Het uiteindelijke aantal zou 438.000 bedragen’, zo meldt Overy heel zakelijk.

Hitler zou zijn volk mee in de afgrond sleuren. Terwijl zijn troepen op alle fronten terrein verloren en de nederlaag onafwendbaar was, bleef hij steeds jongere en oudere mannen inzetten om te vechten. Op 19 maart 1945 vaardigde hij nog een decreet uit om alles te vernietigen wat in vijandige handen zou kunnen vallen, en hij gaf opdracht om burgers en soldaten die dit bevel naast zich neerlegden dood te schieten. Hitler liet zijn volk in de steek en pleegde zelfmoord. De laatste bladzijden zijn gewijd aan de denazificatie van het Rijk. Slechts enkele duizenden daders zouden zwaar gestraft worden. Zo werden ‘van de ongeveer zesduizend SS’ers die in de kampen hadden gewerkt, er tweeëntwintig aangeklaagd en zestien veroordeeld’, aldus Overy. Vanaf dan begon ook het proces van verdringing bij de bevolking en herhaalde men voortdurend het excuus ‘Wir haben es nicht gewusst’. Het zou duren tot eind jaren ’60 dat de nieuwe generatie Duitsers zich vragen begon te stellen over de houding van hun ouders. Nu de laatste directe getuigen van de Tweede Wereldoorlog in snel tempo verdwijnen is dit boek een noodzaak om te herinneren aan iets wat nooit meer mag gebeuren.


Recensie door Dirk Verhofstadt

Richard Overy, Kroniek van het Derde Rijk, De Bezige Bij, 2011

Links
mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be