Orgelman

boek

Mark Schaevers

Verschenen in oktober 2014 - nog middenin het honderdjarige gedruis over WO I - brengt het boek ons de periode voor en tijdens WO II waar een Joods schilder na enige omzwervingen in België toekomt, door de gekende mangel wordt gehaald en nadien compleet vergeten raakt. Of toch niet helemaal? Slechte timing om net in 2014 een verhaal over WO II te brengen? Auteur Mark Schaevers is journalist en kent het mediacircus goed maar hij heeft duidelijk een broertje dood aan enige commerciële verpakking en marketing.

Als lezer ga ik u hier niet verder de context geven van het boek, u kan dat op vele websites vinden. Al evenmin ga ik hier uitweiden over de auteur. Maar u moet Mark Schaevers wel een beetje leren kennen en daartoe nodig ik u vriendelijk uit om een interview met hem te lezen, verschenen in De Standaard op 25 april, voor de uitreiking van de Gouden Boekenuil. Geen winnaarsbias, wel heel interessante meningen over media, boeken en journalistiek.

Maar ik ben een lezer, over de inhoud dus nu en leest u gerust mee: “Ik vertrok vanuit de haven van Oostende”, zo luidt de uitnodigende slotzin van een vier pagina’s kort Vooraf. Orgelman is inderdaad een reis, een reis waarbij je als lezer vertrekt met Felix Nussbaum en Mark Schaevers als je medereizigers. Onderweg krijg je overal vragen, sta je stil bij onverwachte wendingen in het leven van Felix Nussbaum, bij details in zijn schilderijen, referenties naar andere werken, andere kunstenaars, maar ook naar gewone stervelingen. Die vragende aanpak zorgt ervoor, samen met de heel strakke indeling, dat je als lezer blijft meereizen. Niet alleen de auteur heeft veel vragen, ook Nussbaum zijn leven zit vol vraagtekens, zo blijkt. Een eerste parallel?

Orgelman gaat echter nog veel verder. De inhoud is verbluffend. We kunnen het bijna “De avonturen van Felix in Oostende en Brussel” noemen. Spannend en zeer verhalend. Menselijke relaties, leefomstandigheden, emoties, overpeinzingen, geschiedenis, politiek en religie, alles van een goede roman komt aan bod. Is dit boek dan geen biografie? Wel het is zeker geen roman. Laat ons Mark Schaevers vooral niet boos maken. Alles in Orgelman is echt en geverifieerd. Waar onzekerheden zijn - de oorlog heeft uiteindelijk vele getuigen het hoekje om geholpen en veel sporen zijn vernietigd - laat de auteur duidelijk en zonder aarzelen ruimte aan de lezer om het samen in te vullen. Waardoor je als lezer opnieuw meegezogen wordt in Nussbaums leven.

Overal zal u kunnen lezen over het ongelooflijke speurwerk verricht door de auteur voor dit boek, alle briefwisseling die bewaard gebleven is, alle getuigenissen: als puzzle-stukjes samengelegd. Naar mijn mening is er nog een bijkomende dimensie. Alle verbanden, inzichten en goed opgemerkte verwijzingen nodigen je als lezer uit om mee na te denken: is het toeval? Is de kunstenaar een ziener? Feit is dat zijn schilderijen mee zijn geschiedenis vertellen.

Leren we hier ook iets over onszelf in tijden van oorlog? Zoals Nussbaum zegt: “Wie kan men nog vertrouwen?”. Wie van u weet dat in 1940 op de eerste oorlogsdag in België zoveel – “potentieel vijandige” - Duitsers opgepakt werden? Voor alle duidelijkheid: ook de Joodse Duitsers terwijl de Joden toen al jaren vervolgd werden in Duitsland. Wie weet dat die Duitsers naar een gevangenenkamp in Zuid Frankrijk werden afgevoerd? Wie weet dat honderden daar in erbarmelijke toestanden door diarree en tyfus crepeerden? Allemaal onder de vlag van het Rode Kruis.

Zoals medelezer Maria De Meersman zegt op het forum van de Gouden Boekenuil: “Ik begin mezelf te krabben als het gaat over de leefomstandigheden in Saint-Cyprien”. De gruwel in ons. Toch is Orgelman zeker geen triest boek. Felix Nussbaum heeft humor en de auteur brengt dit heel mooi met veel aandacht voor grappige details op de schilderijen. Mark Schaevers verwerkt ook anekdotes en toevalligheden die hij tijdens zijn zoektocht gehoord en gezien heeft. Zo merkt hij in een Brussels café, in de omgeving waar Nussbaum woonde, een bordje op met de melding: “On this site in 1897 nothing happened.” Het verhaal raakt op deze manier nooit verlamd door de geschiedenis.

Het verhaal lijkt bij momenten wel een subtiele dans. Een dans tussen onderwerp en auteur, tussen Felix en Mark. Felix zijn leven vol vraagtekens, Mark zijn vragende tocht naar meer kennis, meer begrip. Orgelman is zoveel meer dan een biografie. Het is een pareltje. Door de literaire en vlekkeloze schrijfstijl, de mooie uitgave, nu ook in hardcover, met prachtig mat papier en mooie reproducties van de schilderijen. Een geluk voor ons lezers dat een uitgeverij dit nog kan en wil.

Voor mij als lezer was de verbazing groot. Ik ben immers een fictielezer. Romans. Goede romans welteverstaan. Zoals Vrije Val (Juli Zeh) met gegoochel tussen parallelle universa en huiselijk geluk. Of XY (Sandro Veronesi) waar wetenschap en geloof een pas de deux doen met heden en verleden. Om het met de bekende filosofe Martha Nussbaum-Craven (what’s in a name?) te zeggen: romans zijn beter dan non-fictie want ze laten de lezer toe de feiten, de non-fictie, via het verhaal, de fictie, beter te begrijpen. Herkenbaarder te maken en aangrijpender. Ook Orgelman is aangrijpend. Dicht bij het einde van de oorlog, amper enkele weken voor de bevrijding van Brussel terwijl er al dode Duitsers in de straten liggen door de geallieerde bombardementen, worden Nussbaum en zijn geliefde nog opgepakt en gedeporteerd. Was het toeval dat Nussbaum enkele weken ervoor twee doodskisten schilderde?

Orgelman is ook een boek over vrijheid: de vrijheid van uitdrukking in zijn kunst met tot op het laatst komische elementen. Het gevecht met papieren en pasjes in een autoritaire staat in zelfportret met jodenpas? Nussbaum voelt zich vrij, steekt de draak met de dood. Op het einde is zijn kunst belangrijker dan hijzelf: “laat mijn werken de oorlog overleven.”. Het lijkt wel alsof Nussbaum, zoals de auteur opmerkt, ook in een parallelle wereld leeft: die van zijn eigen werk. De vrijheid is beknot en beperkt natuurlijk en dat brengt ons bij het thema moed: Nussbaum is een dapper individu, laat zich niet gauw van de wijs brengen, schildert verder. Moed ook om het bestaan als onderduiker toch op doek te zetten en dat doek dan ergens anders onderbrengen, opnieuw met het risico op verraad. Schaevers verweeft heel subtiel zo’n mogelijke verklaring voor Nussbaums droevig einde.

Een leesbare biografie, een geschiedenis, een reisverhaal, een kunstboek, de vele thema’s, alles op een heel verfijnde manier samengebracht. Zoals Felix Nussbaum zijn vriend Steinfeld imponeert: “Jij weet niet hoe geraffineerd ik ben”, zo mag naar mijn bescheiden mening Mark Schaevers zichzelf zonder schroom dit citaat toeëigenen. Orgelman is een meesterwerk.


Recensie door Herman Blondeel

Mark Schaevers, Orgelman. Felix Nussbaum, een schildersleven, De Bezige Bij, 2014, winnaar van de Gouden Boekenuil 2015.

Links
mailto:herman.blondeel@gmail.com
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be