Oogklepdenken

boek

Ruben Mersch

Over naïeve mensen zegt men soms dat men ze kan doen geloven wat men wilt. Dat klopt niet helemaal. In hun boek De ongelovige Thomas heeft een punt. Een handleiding voor kritisch denken tonen Johan Braeckman en Maarten Boudry goed aan dat ook verstandige, rationele en kritische mensen regelmatig bijzonder absurde zaken kunnen geloven en verkondigen. Sterker nog, men kan mensen niet alleen doen geloven wat men wilt, maar ze geloven ook datgene wat ze zelf graag geloven. En het gaat daarbij niet zozeer over gevallen van optisch bedrog, want dat kan iedereen overkomen, maar ook om allerlei fundamentele denkfouten, vooroordelen en generalisaties die door tal van mensen zo sterk geloofd worden dat ze er bijna niet van af te brengen zijn. Hoe komt dat toch? Filosoof en bioloog Ruben Mersch maakt dit in zijn boek Oogklepdenken met een hele reeks voorbeelden duidelijk. Zijn stelling zit alvast vervat in de opvallende ondertitel Waarom we allemaal idioten zijn.

Van in het begin maakt Mersch duidelijk dat de mens die zichzelf aanziet als een bijzonder rationeel wezen (in tegenstelling tot alle mogelijke andere diersoorten), dat helemaal niet is. “Er zit een idioot in ieder van ons”, zo schrijft hij. Het enige waar we als homo sapiens ingevolge de evolutietheorie toe in staat zijn, is het nemen van snelle beslissingen op basis van een minimum aan gegevens. Dat laatste toont de auteur aan met een rits voorbeelden waarvan hij denkt dat ze hoogst origineel zijn. Want ‘niemand legde ooit uit waarom wetenschappelijke kennis beter is dan, ik zeg maar wat, de kennis die je uit de bijbel of een stel tarotkaarten haalt.’ Het is veralgemening waar de auteur zichzelf schuldig aan maakt want indien hij één les of lezing van professor emeritus Etienne Vermeersch of professor Johan Braeckman had gevolgd, dan had hij dit niet geschreven. En dan heb ik het nog niet over de lessen, lezingen en boeken van wijlen sir Karl Popper die met zijn kritisch rationalisme komaf maakte met elke vorm van mythisch denken. Origineel is Mersch dus niet.

Maar de voorbeelden en oorzaken van irrationeel denken die hij aanhaalt zijn zowel verrassend, indrukwekkend als grappig. Neem nu het zogenaamde ‘halo-effect’ waarbij men een specifieke kwaliteit bij een persoon uitbreidt tot diens andere capaciteiten. Dat komt vaak voor in reclamecampagnes waarin doorgaans mooie mensen worden getoond om een bepaald product aan te prijzen. Het doet denken aan die grap over Einstein in gesprek met Marilyn Monroe. Monroe zegt: “Veronderstel dat wij samen een kind zouden krijgen wat net zo knap is als ik en net zo intelligent als jij!” Waarop Einstein antwoordt: “Het kan natuurlijk ook een kind worden wat net zo lelijk is als ik en net zo dom als jij!” Dan komen we bij het horn-effect, het omgekeerde van het halo-effect. Maar belangrijker is het onderscheid dat de auteur maakt tussen ware kennis en nonsens, iets waarover Popper zijn falsificatietheorie schreef. Hypotheses moeten weerlegbaar zijn, anders hebben we niet te maken met kennis. In één simpel voorbeeld maakt de auteur brandhout met sommige psychologische verklaringen die niet weerlegbaar zijn, zoals het stellen van een wandaad omwille van een of ander complex (bv. een minderwaardigheidscomplex) dat men in alle richtingen kan uitleggen.

Een ander aspect dat mensen vaak op het verkeerde been zet is hun drang naar het zoeken van patronen en het denken in hokjes. Zo gaan we vaak uit van vooroordelen zoals het feit dat alle blondjes dom zijn of alle Marokkanen dieven. ‘Stereotypes zijn een handige manier om met de complexe werkelijkheid rondom ons om te gaan’, aldus de auteur. Het is een irrationele manier van denken waarbij we elke vorm van variatie en nuance opzij schuiven, iets wat in de politiek bijvoorbeeld vaak wordt aangemoedigd door bijvoorbeeld populistische en vooral extreemrechtse partijen. Mensen zijn vaak ook goedgelovig. Terwijl ze goed weten dat de kans om de Lotto te winnen onvoorstelbaar klein is, blijven wekelijks tienduizenden hun kans wagen. Datzelfde zien we op de beurs. Die gaat op en af, en er zijn zogenaamde professionele analisten die adviezen geven (in banken) ondanks het feit dat niemand de koersevoluties kan voorspellen. Mensen trekken zich blijkbaar op aan die enkele ‘experten’ die succes hebben, maar dan kunnen ze beter een zekere Jacko volgen die gedurende elf jaar mooie winstcijfers kon voorleggen. Alleen is Jacko een gorilla. Een mooie vergelijking van Mersch.

Irrationeel gedrag volgt vaak na een dramatische gebeurtenis. Een treffend voorbeeld zagen we na de aanslagen van 9/11 in de VS. Toen daalde het vliegtuigverkeer significant en verplaatsten de mensen zich weer meer met de auto. Met een duizendtal extra verkeersdoden tot gevolg. Nog straffer was het voorval op 10 oktober 1990 toen een Iraans meisje in het Amerikaanse Congres getuigde van Irakese soldaten die baby’s uit de couveuses van een ziekenhuis in Koeweit haalden en op de grond gooiden. Het zorgde mee voor de eerste Irak-oorlog. Later bleek de getuigenis volkomen vals te zijn. Zo geeft de auteur nog meer straffe voorbeelden en besluit dat sterke verhalen vaak overtuigender zijn dan wetenschappelijke feiten. ‘Verhalen zijn voor onze idioot wat heroïne is voor een junk. Hij is er continue naar op zoek’, aldus Mersch. Mensen zoeken en vinden snel oorzaken voor mogelijk succes. Denk aan topsporters die bijvoorbeeld steeds dezelfde onderbroek dragen omdat ze, toen ze ooit een groot succes boekten, die toevallig aanhadden.

Dat laatste voorbeeld is wat triviaal, maar erger wordt het als een sterke belangengroep dergelijke nonsens begint te ondersteunen en te promoten. Dat gebeurt bijvoorbeeld in de psychiatrie die tal van menselijke gedragingen proberen te medicaliseren. Die ‘stoornissen’ staan vermeld in de Diagnostic and Statistical Manual of Mental Disorders die zowat wereldwijd wordt gebruikt als hét officiële handboek. Neem bijvoorbeeld de theatrale persoonlijkheidsstoornis (TPS), een stoornis die zich kenmerkt door overdreven emotionele uitingen en het zoeken van aandacht. Of telefonische scatologie (obsceniteiten via de telefoon), je kan het zo gek niet verzinnen. Binnenkort verschijnt een nieuwe versie van de DSM en zullen er weer veel nieuwe ‘stoornissen’ in vermeld staan. Wat men er niet bij zegt, is dat veel leden van de commissie die de DSM opstellen, banden heeft met de farmaceutische industrie. Dat leidt tot honderden miljoenen mensen die ‘geestelijk ziek’ worden verklaard en daardoor tot enorme kosten voor tal van onwetenschappelijke diagnoses en behandelingen.

Het moeilijkste voor zogenaamd rationele mensen die we zijn, is afstappen van onze eigen overtuiging. Andere meningen bestrijden we met alle mogelijke middelen. Het maakt hen tot een soort ‘gelovigen’, net het omgekeerde van wat Karl Popper ons voorhield te doen, nl. de eigen overtuigingen onderwerpen aan kritiek (alhoewel Popper het zelf moeilijk had om zijn eigen standpunten te verlaten, zo verklaarde ooit Ernst Gombrich, een van Poppers beste vrienden). ‘Onze neiging om alleen die informatie te zien die onze overtuigingen bevestigt en al het andere te negeren of af te kraken, is de gevaarlijkste vorm van oogklepdenken’, schrijft Mersch. Alvast een uitstekend boek dat velen met enig ongemak zullen lezen.


Recensie door Dirk Verhofstadt

Ruben Mersch, Oogklepdenken, De Bezige Bij, 2012

Links
mailto:verhofstadt.dirk@telenet.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be