Onredelijkheid

boek vrijdag 07 december 2007

Bas Heijne

We leven in onrustige tijden. Via televisie, radio en kranten wordt ons dagelijks een beeld van de wereld getoond waarin elke redelijkheid zoek is. Denk aan de terroristische acties in zowat alle delen van de wereld, de spectaculaire wederopstanding van de religies, de opkomst van het populisme en de heropleving van het nationalisme. De idealen van de Verlichting, de rede, het multiculturalisme, de diversiteit en het kosmopolitisme lijken aan diggelen geslagen. Wat overblijft is een verschuiving naar provincialisme, bekrompenheid en beslotenheid. Het enorme enthousiasme dat bestond na de val van de Berlijnse Muur in 1989 is omgeslagen in angst voor de vreemdelingen, ondermeer voor de mensen uit Oost-Europa, net diegenen die we onder het communisme zo beklaagden en (met woorden) ondersteunden. Achttien jaar later is dat spectaculair veranderd. Van het enthousiasmerende optimisme blijft weinig over en na de afwijzende referenda in Frankrijk en Nederland lijkt de Europese geachte zelfs op zijn retour. We willen opnieuw ‘onszelf’ zijn, onze ‘eigenheid’ behouden, opkomen voor het ‘eigen volk eerst’. We kunnen er niet omheen, het populisme en nationalisme winnen wereldwijd veld ten koste van de klassieke partijen. Wie de hemel op aarde belooft, wint blijkbaar stemmen maar, zoals Karl Popper aantoonde, die weg leidt doorgaans naar de hel.

In zijn boek Onredelijkheid gaat de Nederlandse schrijver en essayist Bas Heijne dieper in op de hang van burgers naar de vermeende zekerheden van het verleden. In zeven essays fileert hij onderwerpen als wereldburgerschap, de behoefte aan identiteit, de multiculturele samenleving, de ontkerkelijking en het kosmopolitisme. Zo heeft hij het over zijn zorgeloze jeugd – mei ’68 was al achter de rug – waarbij hij opgroeide in het dorp Zwanenburg ‘een oase van heerlijke onbeduidendheid in een land dat, zo werd telkens verklaard, nagenoeg af was’, maar tegelijk ervoer hij een zeker gemis, een gebrek aan spannende gebeurtenissen, alsof hij te laat geboren was. De auteur verliet zijn dorp en trok op wereldreis waarvan hij als een ware kosmopoliet verslag deed in zijn boek Vreemde reis. Hij ontwikkelde zich ook steeds meer tot een scherpe waarnemer van onze tijd waarin mensen door de globalisering, de toenemende immigratie en de terroristische aanslagen steeds onzekerder en angstiger werden. Net die angst drijft zoveel mensen naar heroplevende vormen van geborgenheid, geloof en eigenheid. Het zijn die zaken die de Oostenrijkers voor de extreemrechtse Haïder deden stemmen, en later in Nederland voor de populist Fortuyn. Hun succes legt Heijne uit met vier woorden: ‘Het verlangen naar identiteit’. ‘De hang naar binding – etnisch, regionaal, levensbeschouwelijk – wordt weer als vanzelfsprekend gezien’, aldus de auteur. Het lijkt wel of het liberalisme, dat door Fukuyama nog uitgeroepen werd als de finale overwinnaar van de geschiedenis, met zijn universele idealen van vrijheid en zelfbeschikking steeds meer onder druk komt te staan.

Neem nu Europa, zonder twijfel een van de meest succesvolle menselijke constructies, die niet alleen zorgden voor vrede en welvaart, maar ook voor een verankering van de burgerlijke rechten en vrijheden van al haar inwoners. Amper drie jaar geleden werden nog vreugdevuren ontstoken in de hoofdsteden van de tien nieuwe lidstaten en sprak men vol vuur over een gezamenlijke grondwet, hymne en vlag. Na de referenda in Frankrijk en Nederland lijkt het Europese project wel dood en begraven. Ook hier gooide angst roet in het eten. Bas Heijne bezocht in het voorjaar 2007 een tentoonstelling waarin elke lidstaat een kunstwerk voorstelde. Zijn conclusie was hard: ondanks alle pogingen, ondanks de euro, ondanks de vrede en welvaart die we al meer dan zestig jaar kennen in het vroegere Avondland, bestaat er nog steeds geen ‘Europese identiteit’. Dat is maar gedeeltelijk waar. Wie de houding van de meeste Europese burgers (en niet de regeringen) tegenover de oorlog in Irak bekijkt, beseft dat er wel degelijk een soort Europees bewustzijn bestaat: de wetenschap dat oorlog niet alleen leidt tot de totale vernietiging van steden, maar vooral van de ineenstorting van onze humane waarden. De wereldlijke geest van Immanuel Kant, John Stuart Mill en Karl Popper heeft de totalitaire ideeën van de twintigste eeuw overleefd en, méér dan we beseffen, de geesten van vele (jonge) mensen beïnvloed.

Aan de hand van drie voorbeelden – ‘terugkerend nationalisme in Zuid-Afrika, idealistisch fanatisme onder tieners en homofobie in het Amerikaanse leger’ – toont Bas Heijne aan dat er een algemene tendens bestaat bij de mensen om zich af te keren tegen het politiek correcte denken. ‘Je hebt recht op je eigen onredelijkheid,’ schrijft de auteur en dat klopt ook. Misschien was Pim Fortuyn, een homoseksuele dandy die zich met chauffeur liet rondrijden in een extravagante wagen, daar wel het beste bewijs van. In elk geval markeert het een nieuwe hang naar een groepsidentiteit met alle bijbehorende gevaren, en de auteur geeft er één maar heel belangrijk voorbeeld van: ‘Iedere groep definieert zich per definitie door uitsluiting van anderen.’Daarmee sluit hij aan bij de visie van de schrijver Mario Vargas Llosa,die in elke verdediging van een collectieve identiteit een complot vermoedt tegen de individuele vrijheid. Heijne ziet het gevaar. ‘De terugkeer van het geloof in het publieke domein, van nationalisme en groepsdwang kan alleen maar worden opgevat als teken van een gevaarlijk soort achterlijkheid’.

Het meest indrukwekkende essay handelt over één zin uit de film Rising Sun, waarin het hoofdpersonage de volgende zin zegt: ‘De waarheid spreekt degene die je vertrouwt.’ Het is een bijzonder indringende uitspraak, die ons duidelijk maakt hoezeer we onze standpunten als kijkers, burgers en kiezers conformeren aan de media die we als ‘correct’ beschouwen. Maar vertellen ze ons de waarheid? Sinds de onthullingen over de ‘embedded journalists’ in de oorlog in Irak beseffen heel wat mensen dat we ‘de waarheid’ niet zien. Maar nog, veel meer mensen geloven het. ‘Beelden van de werkelijkheid (staan) niet gelijk met de waarheid,’ zegt de auteur, en dat klopt ook. We krijgen alleen een montage te zien. Een gemanipuleerd beeldverslag. Het is een diepgaande gedachte die opnieuw Karl Popper gelijk geeft, namelijk dat de waarheid niet bestaat, alleen hypotheses, en dat we die hypotheses aan de grootst mogelijke kritiek moeten onderwerpen, zoals de vraag wie een bepaald beeld van de oorlog heeft gemaakt en waarom hij net dàt beeld in zijn reportage heeft gemonteerd. Het maakt duidelijk dat we als kijkers en kiezers veel kritischer moeten zijn en niet alles klakkeloos mogen aanvaarden.

Daar gaat het boek van Bas Heijne niet echt over. Hij heeft het vooral over de reactie van mensen tegenover het wereldburgerschap. Uit allerlei cultuuruitingen – zoals de films Le fabuleux destin d’Amélie Poulain, Goodbye Lenin! en Das Leben der Anderen – maakt de auteur op dat de mens tegenwoordig heimwee heeft naar een verloren authenticiteit. Dat klopt, maar daar er bestaan ook tegenvoorbeelden zoals L’Auberge Espagnole, Le peuple migrateur en Borat. Maar de auteur heeft gelijk als hij stelt dat er hernieuwde tendens bestaat naar ‘identiteit’. Hij verwijst naar het boek Identity and Violence van Amartya Sen die overtuigend aantoont dat elke mens meerdere identiteiten heeft. Identiteit is een keuze en geen bestemming, dat weet Heijne ook. Maar elke vreselijke gebeurtenis, zoals een aanslag of een moord, zorgt ervoor dat één identiteit plots gaat overheersen, zoals het moslim-zijn of christen-zijn. Opnieuw vloeit dit voort uit angst voor de Ander. Wat de auteur voorstelt is dat we die reflexen ‘neutraliseren’. Tegelijk pleit hij voor een zo neutraal mogelijk publiek domein. ‘Het recht om je eigen kleine wereld te maken, houdt in dat anderen dat ook hebben,’ schrijft Heijne. Daarmee geeft hij finaal aan dat we moeten opletten met populisten en nationalisten die hun weg als de enige opdringen.

Het cultuurrelativisme is definitief achterhaald. Maar dat betekent niet dat we de weg van het monoculturalisme moeten inslaan. Er bestaat een derde weg: die van het kosmopolitisch humanisme. Een weg die ertoe leidt dat iedereen, ongeacht zijn politieke of religieuze mening, een reeks fundamentele grondrechten aanvaardt, zoals de scheiding van kerk en staat, de vrijheid van meningsuiting, de gelijkheid van alle mensen en het recht op zelfbeschikking. Binnen die ‘grenzen’ is alle diversiteit mogelijk en kan iedereen leven zoals hij wil. Dat is het liberale, kosmopolitische antwoord op het nationalisme en obscurantisme dat vandaag zo sterk aanwezig is in het publieke debat.


Recensie door Dirk Verhofstadt

Bas Heijne, Onredelijkheid, De Bezige Bij, 2007

Links
mailto:egbert@liberales.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be