Niet leuk? Mijmeringen over nieuwe media, mensen en macht

boek vrijdag 02 november 2012

Ben Caudron

Niet leuk? is een wat vreemde titel voor een niet alledaags boek waarin de auteur enkele belangrijke vragen stelt. Zal de toekomst mooi zijn, of niet? Laten we machtsposities van media, politiek en industrie onbedreigd? Ben Caudron mijmert over mensen en macht vanuit zijn eigen praktische achtergrond als socioloog en ondernemer, maar bovenal als geëngageerde mens. Het boek bundelt negen essays van Caudron en kreeg een Woord Vooraf van Walter Zinzen. ‘U hebt een pessimistisch boek in handen’, zo waarschuwt Zinzen. Actieve en passieve gebruikers van nieuwe (maar ook oude) media laten kansen liggen, en dat gaat ten koste van onze democratie en samenleving. Nieuwe media, zo stelt nog Zinzen, hebben er voor gezorgd dat we de wat kinderlijke ver- en bewondering zijn kwijtgeraakt.

Caudron schreef dit veelzijdig boek uit verontwaardiging. Hij laat in ieder essay zijn bekommernis voelen met zijn medemens. De auteur stelt zelf dat hij nalaat om nuance te brengen. Provoceren en prikkelen is zijn doel. Meningen moeten botsen voor de socioloog die uitgaat van het conflict. Pasklare oplossingen heeft en geeft de auteur niet, maar hij wil de lezer met zijn mijmeringen inspireren. De geïnspireerde lezer die oplossingen kan bedenken wordt door Caudron aangespoord om deze met zoveel mogelijk mensen te delen. Er is actie nodig om het pessimisme te temperen en momenteel is er een window of opportunity (al komt dat er pas in de epiloog).

Ben Caudron opent met een pakkende getuigenis over de op- en neergang van het mede door hem opgestarte ‘nieuwe media’-bedrijf. Het verhaal van deze organisatie begint met de idee ‘iets met computers’ te doen, krijgt dan de hulp van ‘de goede Jannen, waarvan eentje Luc heette’, maar slaat dan om met ‘daar komen de managers’ gevolgd door ‘de Gieren’. Caudron roept op het einde van het eerste essay op om “struikelende ondernemers de moed te geven recht te krabbelen en verder te gaan. We hebben ze immers hard nodig, mensen die durven ondernemen.”

Provoceren en prikkelen doet Caudron ook met betrekking tot het ‘Nieuwe Werken’. Het is tegenwoordig bon ton om daarover lovend te zijn, maar Caudron zit reeds in een kritische fase. De socioloog ziet dat dit alleen kan werken als de organisatie de wil heeft om bestaande ordenende principes te vervangen door andere, minder tastbare, minder meetbare en daarom risicovollere methoden om dingen gedaan te krijgen. Het ‘Nieuwe Werken’ is dan ook vooral een attitude (fluidism), organisaties moeten vloeibaar gemaakt worden, ze moeten loskomen uit de wurggreep van het organigram.

Caudron weigert de voorliggende opties van theorieën die deze beperken tot tweedelingen. Zo legt hij voor organisatieontwikkeling het primaat niet bij structuur of interactie. Het ene kan namelijk niet zonder het andere. “Structuren ontstaan uit herhaalde interactie. Het maximumpotentieel van interactie wordt mee bepaald door de structuren waarin dat potentieel kan worden gerealiseerd. (Herhaalde) interactie geeft aanleiding tot de vorming van structuren, die op hun beurt een inperkende rol spelen in de uitingen van interactie. Waar interactie een zeer tijdelijk karakter heeft, hebben structuren de neiging te proberen eeuwigheid na te streven. Dat heeft dan weer tot gevolg dat structuren bestaan die allang niets meer van doen hebben met de initiële interactie waaruit ze oorspronkelijk groeiden.”

Structuren kunnen volgens Caudron hinderend zijn voor een organisatie. Ze vloeien immers voort uit managementmodellen en hun (meestal niet expliciet gemaakt) mensbeeld. Caudron ziet dat impliciete mensbeeld vorm krijgen tijdens de Koude Oorlog met de speltheorie die hij als paranoïde bestempeld. De vigerende managementmodellen gaan er daarbij van uit dat mensen elkaar zullen belazeren als ze daar persoonlijk voordeel uit halen. Maar Caudron stelt dat bedrijven zich niet bevinden in het sociologisch vacuüm van het hypothetische ‘prisoners dilemma’. Er is steeds dynamiek tussen mensen, het ‘Nieuwe Werken’ floreert enkel in organisaties waarbinnen spontane structuren kunnen ontstaan, telkens als mensen daar werkelijk bij gebaat zijn. Voor het nieuw type leiderschap dat daarbij hoort wordt het niet gemakkelijker. Nieuw Leiderschap moet kunnen omgaan met angst en het vervangt controlesystemen door instrumenten van aanmoediging en vertrouwen. Dit draagt ook bij tot structurele versterkingen van eigenwaarde, betrokkenheid en creativiteit. Dit is de succesvolle verandering waar de utopist in Caudron naar verlangt, de realist vreest continu de terugval waarbij menselijke mogelijkheden worden versmacht in structuren van controle en macht.

In Geprivatiseerde normen en waarden gaat de socioloog dieper in op de sociale dynamiek die ten grondslag ligt aan het ontstaan van normen en waarden. Sommige actoren slagen er volgens Caudron in om ‘een particulier belang zo te verpakken dat een brede groep mensen er hun gemeenschappelijk gedeelde waarden in menen te herkennen en dat dus ondersteunen.’ Het verschil zit hem in de beoogde finaliteit. En de auteur is al bij al optimistisch over de kracht van de menselijke creativiteit. “Niet alleen dragen technologische veranderingen de kiemen van sociale veranderingen in zich, het werkt ook omgekeerd: perioden van sociale verandering blijken een zeer vruchtbare bodem voor technologische innovaties.”

Caudron gelooft niet in zelfregulering en wijst er op dat bedrijven in toenemende mate niet enkel producten en diensten leveren, maar er ook ‘gratis en voor niets’ hun waarden bijleveren. “Zogezegd bezorgd om ons psychisch welzijn hebben ze alvast wat normen (corporatieve normen die niet volgen uit een democratisch proces) gedefinieerd waaraan de rest van de wereld zich dient te houden. Dit is wat de gebruikers (we noemen hen met opzet niet de klanten) van Facebook, Apple, Google en een hele rits andere Amerikaanse digitale succesverhalen steeds vaker mogen ondervinden.”

Geïnspireerd door Noam Chomsky, stelt Caudron dat een democratisch systeem enkel kan functioneren als een gelijkmatige toegang tot informatie een rationele keuze tussen tegengestelde politieke opties mogelijk maakt. Die gelijkmatige toegang is een taak voor onderwijs en voor de (oude en nieuwe) media. Met Chomsky stelt Caudron dat de media erover waakt dat de van stemrecht voorziene massa afziet van haar mogelijkheid om hetgeen hen echt aanbelangt op de politieke agenda te plaatsen.

In De reproductie van consensus spreekt Caudron over de dramatische gevolgen van de traditionele adverteerder gerichte oude media. Die zorgen er voor dat de burgers zich niet bewust zijn van de wereld waarin hun vertegenwoordigers keuzes dienen te maken. De socioloog richt zich tot de lezer die mogelijk ook niet vrijuit gaat als die enkel connecteert met mensen die gedeelde attitudes en meningen versterken. Maken we ons bij tegengestelde meningen zo snel mogelijk weer uit de voeten? “Alweer een gemiste kans, of niet?” De inhoud van de media zou volgens Caudron niet binnen bepaalde marges mogen gedwongen worden. Zo wordt consensus gecreëerd en blijft hij bewaakt. “De brave burger is in groten getale voorbijgegaan aan de mogelijkheid een alternatieve versie van waarheden te distribueren.”

Caudron schreef inderdaad een veelzijdig boek. Of je zijn realisme als pessimisme moet omschrijven durf ik te betwijfelen. De inzichten die hij aanreikt worden door steeds meer mensen gedeeld. Maar het blijft onbeantwoord hoe we er als samenleving kunnen in slagen om de krachten te bundelen om op een ‘aanvaardbare’ wijze verschillende organisatorische veranderingen teweeg te brengen. De inherente sociale en hiërarchische componenten van het menselijk samenleven kunnen we niet uit de weg gaan. Organisaties zijn niet meer dezelfde na ingrijpende transities. De eindbalans kan misschien positief blijken, er komt ook ‘verlies’ bij kijken. Welke maatschappelijke verliezen zijn we bereid te slikken?

Caudron neemt in zijn essays een verantwoordelijkheid als mens op, een engagement dat voortvloeit uit kennis, ervaring en reflectie. Zelfs in de afwezigheid van oplossingen blijft deze uitgave een verdienste. Indien u zich even betrokken voelt tot mens en maatschappij als Ben Caudron, dan behoort u dit boek te lezen. Lukt dit niet, denk dan na over de optie die Caudron opgeeft in De intieme dans van mens en technologie. “Wij moeten kiezen of we een samenleving willen waarin technologie ons nog meer tot knecht herleidt; of een samenleving waarin het goed leven is met en dankzij technologie.” Het is een keuze die we niet lang kunnen uitstellen. De ons omringende technologie mag dan wel in toenemende mate leuk lijken, ze kan ook geen spaander heel laten van onze private levens en ze kan zelf morele grenzen stellen.

Na het lezen van dit boek weet u iets meer over onze opties. Laten we onszelf en onze kinderen leren hoe we zelf leuk en veilig kunnen controleren. Anders wordt het misschien Niet Leuk.


Recensie door Claude Nijs

Ben Caudron, Niet leuk. Mijmeringen over nieuwe media, mensen en macht, Pelckmans, 2012

Links
mailto:claudenijs@me.com
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be