Nemesis

boek vrijdag 15 april 2011

Philip Roth

We moeten bekennen dat we niet zonder enig vooroordeel aan Philip Roths Nemesis begonnen. De voorbije jaren had de schrijver vooral op negatieve wijze onze aandacht getrokken en wel met een paar boekjes die met moeite het op de kaft vermelde predikaat roman waarmaakten en stuk voor stuk over stervende mannen gingen die net voor ze de scène voorgoed verlieten nog even hun moment de gloire opeisten. Roth deed ons meer en meer denken aan Leonard Cohen, die andere joodse zeventiger die ervan overtuigd lijkt dat de koe nog steeds niet helemaal droog gemolken is en daarom met de hulp van een aftands balorkest zijn eigen glorieuze oeuvre de nek om wringt. Na een twintigtal pagina‘s Nemesis wisten we echter wel beter. Hier was een man aan het werk die een nieuwe adem gevonden had, en naarmate het boek vorderde, groeide die overtuiging alleen maar.

Misschien heeft de locatie waarin de roman speelt daar wel iets mee te maken, Newark, het stadje even ten noorden van New York waar Roth zelf opgroeide, en meer bepaald Chancellor Avenue School, de lagere school waar Roth net voor de Tweede Wereldoorlog zijn intrede deed. Hoofdpersoon is Bucky Cantor, een sportleraar die tijdens de zomer van 1944 op de terreinen van de school de lokale jeugd onledig houdt met allerhande balsporten. Omwille van zijn bijziendheid afgekeurd voor het leger is hij alleen achtergebleven toen zijn twee beste vrienden vertrokken naar het militaire opleidingscentrum. Iedere keer hij op het nieuws iets hoort over de landing in Normandië denkt hij met een bloedend hart aan hen en voelt hij zich een minderwaardige lafaard, gedoemd zijn tijd loos te maken met een stel tieners. En met Marcia natuurlijk, zijn bevallige vriendin die zelf een vakantiejob doet in een zomerkamp in de Poconobergen, een kilometer of honderd weg van Newark, en die Bucky meermaals smeekt om Chancellor Avenue achter zich te laten en sportinstructeur te worden in het vakantiekamp.

Dat Bucky daar niet van wil horen komt vooral door de polio-epidemie die Newark en na verloop van tijd vooral de joodse wijk Weequahic treft. In die tijd was polio een iedere zomer opnieuw de kop opstekende plaag die veel doden eiste, wat garant stond voor heel wat achterdocht en hysterie. Wie of wat verspreidde de ziekte, vroeg men zich af, en op welke manier, en zoals steeds leidde onwetendheid ook toen tot vreemdelingenhaat en stigmatisering.

Door van deze maatschappelijke achterdocht en woede een thema te maken laat Roth Nemesis aansluiten bij zijn laatste grootschalige roman, Het complot tegen Amerika, waarin jodenhaat en de politieke polarisering van de V.S. centraal stonden. In deze roman zijn het aanvankelijk echter de joden zelf die de racistische weg opgaan en de schuld voor de polio-epidemie leggen bij een stel Italiaanse jongeren die de buurt onveilig maken en de trottoirs al rochelend en spuwend tot een glinsterende glijbaan herleiden. Samen met Marcia’s vader, een dokter die wat ziekteverhalen betreft toch enig gezag heeft, weet Bucky die geruchten echter de kop in te drukken. “Hoe minder angst hoe beter,” weet de dokter, “Angst verlamt ons. Angst verlaagt ons. Angst afremmen - dat is jouw werk en het mijne.” Maar of ze veel kans op slagen hebben is nog maar de vraag natuurlijk.

Ook qua stijl heeft Roth in Nemesis een nieuwe adem gevonden. Sommige paragrafen zijn van een bijna ongekende precisie en helderheid, waarbij de zinnen zich melodieus aaneenrijgen. Het is niet iedereen gegeven om op te vallen in eenvoud en uitmuntend te zijn precies door iedere opzichtigheid uit de weg te gaan. Fantastisch zijn bijvoorbeeld de snelheidswijzgingen die Roth invoert. Soms drukt hij de fastforward-knop in een zie je letterlijk de tijd versneld aan je ogen voorbij flitsen. Hij licht precies de juiste historische details eruit en koppelt daar dan lokale gebeurtenissen aan en voor je het weet zit je een paar maanden later in de tijd. Zeldzame klasse is dat, en die helderheid zet zich ook door in de structuur van het boek, misschien zelfs een beetje te veel. Naast een maatschappelijke component dient iedere goede roman ook een persoonlijke, existentiële te hebben en die van Nemesis kan voorbeeldig genoemd worden.

Bucky wordt immers niet alleen opgevreten door zijn gedwongen afwezigheid op de Europese slagvelden, maar ook door zijn persoonlijke schuldgevoel veroorzaakt door de polio-epidemie. Zijn lievelingspupillen gaan er aan onderdoor en wanneer Marcia hem uiteindelijk kan overhalen om naar het poliovrije Indian Hill-kamp te komen en daar vervolgens de ziekte ook wild om zich heen slaat, raakt hij ervan overtuigd dat hij de oorzaak is van alles. Als was Roth een eenentwintigste-eeuwse Kierkegaard laat hij Bucky worstelen met zijn torenhoge schuldbesef tot de man er zelf compleet aan ten onder gaat. Hij begint zich vragen te stellen over de reden waarom God zoiets als polio geschapen heeft, en komt tot de conclusie dat Hij daarvoor niet te verontschuldigen is. Alles wat is, is er immers omdat God het wou, ook sterfelijke epidemieën.

Nemesis is de Griekse godin van de wrekende gerechtigheid, en dat zal Bucky uiteindelijk geweten hebben. Ook hij kan niet ontsnappen aan zijn lot - of aan zijn God, het hangt er maar van af hoe je het bekijkt - en zal daar de rest van zijn leven een hoge, eenzame prijs voor betalen. Roth schrijft zijn roman naar deze klassiek aandoende climax toe en waar die een paar duizend jaar geleden nog als een grote tragedie ervaren zou zijn, wordt hij hier als een gigantisch perverse grap gepresenteerd. Zie hier de mens, orakelt Roth, waarbij hij een schrille lach laat horen die je nog wekenlang achtervolgt.


Recensie door Marnix Verplancke

Deze tekst verscheen eerst in ‘Uitgelezen’, de boekenbijlage van De Morgen




Philip Roth, Nemesis, vertaald door Babet Mossel, De Bezige Bij, 263 p., 19,90 euro.

Links
mailto:marnixverplancke@skynet.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be