Moederkerk. De ondergang van Rooms Nederland

boek vrijdag 09 maart 2012

Jos Palm

Het katholicisme heeft veel van zijn pluimen verloren. Dat heeft niet zozeer te maken met de schandalen rond seksueel misbruik van kinderen door priesters en zelfs van een bisschop die twee neefjes heeft verkracht, en die de voorbije jaren zoveel ophef maakten, maar met de toenemende secularisering die sinds de jaren 60 een enorme opgang maakte. In de jaren 70 ging nog zo’n 36 procent van de Vlamingen wekelijks naar de zondagsmis, in 2010 was dat nog nauwelijks 5 procent. Ook het aantal kerkelijke huwelijken, doopsels en begrafenissen daalt jaar na jaar. Dat betekent niet dat er geen katholieke gelovigen en gebruiken meer bestaan in Vlaanderen. In haar autobiografische roman Vurige Tong beschrijft Ann De Craemer met verve hoezeer de katholieke tradities en gebruiken in haar geboorteplaats Tielt (West-Vlaanderen) ingeburgerd waren tot in de jaren 90 en zelfs vandaag nog steeds zijn.

Nu was Vlaanderen altijd een bijzonder katholiek deel van het christelijke Europa. Vooral in de 16de eeuw zorgden Filips II en zijn bloedhond Alva voor een massale uitroeiing en verdrijving van protestanten en andere gelovigen uit onze contreien, waarna onze regio verviel in een economische en culturele woestenij. De meer begoeden, intellectuelen en protestanten hadden intussen al het hazenpad gekozen naar de Noordelijke Nederlanden, in het bijzonder naar Amsterdam, waar ze mee aan de wieg stonden van de Gouden Eeuw. Daar genoten de mensen een zekere mate van geestelijke vrijheid die in andere landen toen nog ondenkbaar was. Dat betekende nog niet dat er vrijheid van godsdienst bestond, maar de mensen werden er wel beschermd tegen het fanatisme van de katholieke vorsten en hun inquisitie. Vandaar ook het blijvende wantrouwen van de Nederlandse protestanten tegenover de katholieke instellingen die steeds opnieuw streefden naar een monopolie op het geloof.

Jarenlang werd de katholieke kerk dan ook verboden in de Hollandse gewesten. Pas na een grondwetswijziging in 1848 kregen de katholieken opnieuw het recht zich te verenigen en werden weer bisschoppen aangesteld door de paus. Maar vanaf dan begon de katholieke kerk in Nederland aan een indrukwekkende inhaaloperatie. Over het begin, het vervolg en de latere ondergang van deze katholieke heropleving schreef de Nederlandse journalist en historicus Jos Palm een indrukwekkend boek onder de titel Moederkerk. De ondergang van Rooms Nederland. Daarin beschrijft hij met veel empathie de kleine geschiedenis van zijn familie in de grotere geschiedenis van de katholieke kerk in Nederland. Zijn verhaal begint bij zijn grootmoeder die onder druk van de pastoor moest trouwen met een man die later pedofiele neigingen vertoonde. In 1916 werd zijn moeder Greetje geboren die volgens de priesters maar één enkele taak had: zoveel mogelijk (katholieke) kinderen baren. ‘De regie over haar leven lag in handen van grootouders en kerk’, schrijft Palm, waarmee hij in één enkele zin de essentie van de toenmalige katholieke mores omschrijft.

In die periode was het katholicisme in Nederland in volle opmars. Overal werden nieuwe kerken gebouwd, processies gehouden en priesters ingewijd. En aan het hoofd stond de paus met zijn onfeilbare status, waarnaar alle gelovigen opkeken, als naar de plaatsvervanger van God op aarde. En de grootouders en ouders van Jos Palm raakten volledig in de ban van het roomse geloof. Greetje had het geluk dat ze kon doen wat ze wou, ze werd telefoniste, en kon zich zo onttrekken van de thuis- en keukenhulp waarvoor vrouwen quasi uitsluitend bestemd waren, tot ze verliefd werd op een jongen, een protestant. Dit deel uit het boek is het meest intense, al is het maar omdat de lezer voelt dat de krachten achter de geliefden sterker zijn dan zijzelf. Een dergelijke liefde kon niet, omwille van het geloof. Daarmee slaat Palm alle fundamenten onder godsdiensten aan diggelen. Want waarom zouden mensen met een ander geloof elkaar nier graag mogen zien? Welke onbarmhartige God moet het zijn die een dergelijk liefde niet toelaat?

Uiteindelijk trouwde Greetje met een overtuigde katholiek en zou vier kinderen krijgen. Een beetje te weinig naar de mening van de pastoor, want zoveel mogelijk kinderen was de essentie van het geloof en de toekomstige kracht van de kerk. Het katholicisme in Nederland groeide en bloeide tot de jaren 60. Toen brak de geloofskabel. Mede door het Tweede Vaticaans concilie dat tal van zekerheden in vraag stelde en een resem ‘progressieve’ katholieken een stem gaf in de oeroude structuren. Het aantal wijdingen van priesters daalde fenomenaal, het kerkbezoek daalde en tal van katholieke tradities geraakten in onbruik. En toen kwam de geboortebeperking die meer dan welke andere beslissing zoveel impact had op de (vrouwelijke) gelovigen. Vanaf dan zat de kerk in de verdediging en probeerde ze de moderniteit bij te benen, iets wat haar niet lukte juist omwille van haar onvermogen om een reeks dogmatische stellingen in vraag te durven stellen.

In het gezin van Jos Palm gebeurde de omslag toen zijn jongere zus op televisie kwam in een demonstratie van jongeren tegen de gebruikelijke tradities. En in het nabijgelegen Nijmegen, bolwerk van de traditionele kerk, vond de eerste demonstratie plaats voor de rechten voor homoseksuelen. De voorheen katholieke kinderen kozen voor het andere extreme en werden lid van het leninisme en het maoïsme. Het moet in de familie Palm tot grote conflicten geleid hebben, alhoewel ze allen geloofden in een onfeilbare leider, God, Lenin of Mao. Ook daarin geraakten ze ontgoocheld, hoewel de auteur daar niet diep op ingaat. Zijn zus werd fractiemedewerkster van Jan Marijnissen, de charismatische leider van de SP die de partij zou uitbouwen tot een factor van belang. Maar ook de SP is een beweging vol dogmatisme. Palm geeft de indruk dat deze evolutie intrinsiek was aan de katholieke opvoeding van zijn zus en familieleden, maar dat klopt niet. Misschien heeft het geloof hem en zijn naasten sterk beïnvloed om te kiezen voor de gemeenschap. Maar bijna alle ideologieën die de gemeenschap of de groep boven het individu plaatsten, hebben gefaald.

Er is een andere weg mogelijk, maar dan wel een die veel verder gaat dan het inruilen van het ene geloof door een ander. Dat is het individualisme. En dat heeft niets te maken met egoïsme maar met het recht op zelfbeschikking. Want was het dat niet dat Jos Palm en zijn geliefden nastreefden? Het recht om zelf te beslissen hoe men gelukkig zou worden. Maar het ware drama voltrok zich bij de ouders van Jos die opgegroeid waren in een wereld vol van katholieke zekerheden en op het einde van hun leven moesten vaststellen dat er in het echte leven geen zekerheden bestaan.


Recensie door Dirk Verhofstadt

Jos Palm, Moederkerk. De ondergang van Rooms Nederland, Contact, 2012

Links
mailto:verhofstadt.dirk@telenet.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be