Rusland na de Sovjet-Unie

boek vrijdag 26 november 2004

Katlijn Malfliet

De val van de Berlijnse Muur en de daaropvolgende instorting van de communistische regimes in Oost-Europa en de Sovjet-Unie betekenden een opluchting voor miljoenen mensen. Het inspireerde Francis Fukuyama tot zijn stelling dat de geschiedenis in een finaal stadium verkeerde waarin de liberale democratie als wereldwijd model zou worden geïmplementeerd. De val van de Sovjet-Unie schiep ook grote verwachtingen bij de burgers zelf. Ze hoopten niet alleen op politieke vrijheid maar ook op een snelle stijging van hun welvaart. Minder optimistische personen hoopten op zijn minst dat Rusland na de val van de Sovjet-Unie een normaal land zou worden. De eerste tekenen waren hoopgevend. In plaats van een totalitair regime kent Rusland nu een representatieve democratie. Op economisch vlak ruimde de centraal geplande economie plaats voor een kapitalistisch systeem gebaseerd op vrije markt en privé-eigendom. Ook het buitenlands beleid van Rusland staat mijlenver af van de sovjet houding tijdens de Koude Oorlog. Rusland spreekt nu van wederzijdse afhankelijkheid in internationale samenwerking en strategisch partnerschap met Europa. Is Rusland inderdaad een normaal land geworden? Of is Rusland toch fundamenteel anders? In haar boek Rusland na de Sovjet-Unie maakt professor Katlijn Malfliet duidelijk dat er van een democratie naar westerse maatstaven geen sprake is.

Natuurlijk was de omslag groot. Rusland heeft immers weinig of geen democratische traditie. Pas in 1991 konden de Russen voor de eerste maal hun stem uitbrengen. Ze kozen toen voor Boris Jeltsin die symbool stond voor de nieuwe koers die men na het communisme zou varen. Het betekende ook de start van een massale privatiseringsgolf en een reeks neoliberale hervormingen die ten goede kwamen aan een kleine groep oligarchen maar de situatie van de gewone man niet verbeterden, integendeel. In feite had de nieuwe politiek niets te maken met het ‘liberalisme’. De omvorming van publieke monopolies tot private monopolies, nieuwe machtsconcentraties, corruptie en misdaad verhinder(d)en een normale, transparante en eerlijke marktwerking. De auteur wijt dit ondermeer aan de impact van zeventig jaar repressief totalitair beleid en de Russische mentaliteit om mensen niet als een doel maar als een middel te beschouwen. Een andere reden was echter ook de instorting van de staat die blijkbaar niet langer de macht had om een normale marktwerking en een normaal mededingingsbeleid af te dwingen.

Het gebrek aan concrete resultaten zorgde de voorbije jaren voor toenemend ongenoegen en een roep naar een sterk leiderschap. ‘Als Russen voor de keuze worden geplaatst, zullen ze orde verkiezen boven democratie’, zo schrijft Katlijn Malfliet. En dat werd heel duidelijk bij de parlementsverkiezingen van december 2003 en vooral de presidentsverkiezingen van maart 2004. Toen haalde Vladimir Poetin meer dan 71 procent van de stemmen. Eerlijk waren deze verkiezingen niet. Politieke tegenstanders kregen geen ruimte, de persvrijheid werd gefnuikt, de oppositie gekortwiekt. De Organisatie voor Samenwerking en Veiligheid in Europa leverde trouwens heel wat kritiek. Met zijn versterkte machtspositie heeft Poetin steeds meer impact op de media en de economie. Zo blijken eigendomsrechten niet echt onaantastbaar in Rusland, iets wat buitenlandse investeerders niet graag zullen horen.

Verontrustend is ook de toenemende invloed van de militairen in Rusland. Tal van gewezen KGB-officieren zouden door Poetin op sleutelposities worden geplaatst. Zij zouden het land willen doen herleven als een supermacht en daarbij inspelen op de antiwesterse sentimenten die in Rusland nog steeds sterk aanwezig zijn. Het doet Katlijn Malfliet besluiten dat Poetin weliswaar geen tiran is die met geweld zijn gezag oplegt maar ‘veeleer een autocraat die van het volk vrijgeleide krijgt om Rusland te besturen’. Dat is zeker het geval sinds de aanslagen van 11 september 2001 in de Verenigde Staten. Poetin was een van de eersten die na de aanslagen reageerde. Het gaf hem de mogelijkheid om zijn strijd tegen het opstandige Tsjetjenië op te voeren en aanvaardbaar te maken in het Westen.

Interessant is de analyse van Katlijn Malfliet over de positie van Rusland in de rest van de wereld. Zo wijst alles erop dat Rusland haar voormalige sovjetrepublieken niet zal loslaten en streeft naar een strategisch partnerschap met de Europese Unie. Dat betekent niet dat de Russen zomaar het Westen achterna loopt. Uit peilingen van 2003 blijkt dat de Russen een nieuwe vorm van nationale trots hebben. Het doet de auteur besluiten ‘dat Rusland de westerse weg van democratie en liberaal kapitalisme niet zal bewandelen en evenmin zal terugkeren naar haar communistische verleden’. Ze gaan hun eigen weg en Katlijn Malfliet zou het verstandig vinden dat West-Europa die eigen, specifieke koers erkent. Wat die erkenning juist inhoudt is niet zo duidelijk maar het betekent alvast dat een verdere uitbreiding van de Europese Unie naar het Oosten niet alleen weerstand zal oproepen in Europa maar ook in Rusland.

Katlijn Malfliet geeft een goed beeld van de bestaande situatie in Rusland en de drijfveren van haar leiders. Waar dit uiteindelijk toe zal leiden is nog onduidelijk. Op economisch vlak is Rusland sinds enkele jaren bezig aan een inhaalbeweging. Al enkele jaren groeit de economie met meer dan zes procent per jaar. Dat zegt echter weinig over het welvaartspeil van de gewone Rus. Maar ondanks alles lijkt Poetin er in te slagen zijn land opnieuw op de kaart te zetten als een wereldspeler, met een enorme rijkdom aan grondstoffen en olie, en een eigenzinnige politiek-strategische koers die zich niet laat vangen in westerse denkbeelden. Na tien jaar van chaos, willekeur en onbestuurbaarheid krabbelt Rusland weer recht. De beer is nog zwak, maar wordt met de dag sterker.


Recensie door Dirk Verhofstadt

Katlijn Malfliet, Rusland na de Sovjet-Unie, Lannoo Campus, 2004

Links
mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be