Liberticide. Kritische reflecties op het neoliberalisme

boek vrijdag 19 december 2008

Bakker & Brouwer (red.)

Wanneer voor een bepaald verschijnsel een reeds bestaand begrip wordt gebruikt, waarbij dit wordt voorzien van het voorvoegsel ‘neo’, wijst dit vaak op een kwalitatieve achteruitgang. Zo verhoudt de bakstenen neogotiek van P.J.H. Cuypers tot zelfs de meest middelmatige middeleeuwse kathedraal als de schilderijen van Han van Meegeren tot het werk van Vermeer, terwijl het neocalvinisme van Abraham Kuyper een tamelijk slap aftreksel is van de theologie van Johannes Calvijn. Bij moderne politieke stromingen als het neoconservatisme en het neoliberalisme kan men zelfs zeggen dat ze op zeer gespannen voet staan met de denktradities waaraan ze hun naam ontlenen.

Uit de titel van deze bundel blijkt dat de hier verzamelde auteurs van mening zijn dat het neoliberalisme de vrijheid om zeep helpt. Dat lijkt een krasse beschuldiging, maar wie verschillende bijdragen leest over de gevolgen van de neoliberale ideologie op de terreinen van de zorg, de ruimtelijke ordening, de veiligheid, de economie, de journalistiek en het overheidsapparaat, kan niet beweren dat er niets aan de hand is. Omdat de markt optimaal moet kunnen functioneren, worden steeds meer zaken onttrokken aan democratische controle, terwijl tegelijkertijd de bureaucratie niet minder wordt maar juist groeit en allerlei traditionele sociale verbanden in hoog tempo eroderen.

Wanneer je echter een tijdje in deze bundel leest krijg je echter de indruk dat ergens in de jaren negentig, waarschijnlijk heel kort na de val van De Muur, een buitenaards ruimteschip vol neoliberale aliens geland moet zijn, waarna deze letterlijk onmenselijke indringers de macht op aarde hebben overgenomen. Wat namelijk in dit boek node gemist wordt, is een ordentelijk historisch overzicht hoe het liberalisme heeft kunnen ontaarde in het neoliberalisme, terwijl ook het onderscheid tussen beide ideologieën dikwijls vaag blijft. In sommige artikelen, bijvoorbeeld dat van Marc Schuilenburg over veiligheid, wordt wel ingegaan op de verschillen tussen het liberale en neoliberale denken, al blijkt nu juist uit dit stuk dat het neoliberale denken over veiligheid in ieder geval realistischer is dan de liberale ficties die lange tijd voor waar zijn aangenomen.

Nu geldt trouwens voor vrijwel alle auteurs dat ze tegenover het liberalisme niet minder kritisch staan dan tegenover het neoliberalisme. Het is het kapitalisme, dat heeft geleid tot de opperheerschappij van het geld, dat hier in de beklaagdenbank staat. In de meer filosofische beschouwingen wordt voor de kritiek op onze kapitalistische, burgerlijke samenleving uitvoerig gebruik gemaakt van het werk van denkers als Foucault, Bourdieu, Lacan, Badiou en Žižek. Nu zijn er in hun geschriften heel wat ideeën te vinden die ons inzicht kunnen vergroten, maar het probleem is dat het altijd bij kritiek blijft. Onze vrijheid wordt in de huidige maatschappij permanent bedreigd en ingeperkt, maar hoe die vrijheid wel vergroot kan worden, en zelfs waar die vrijheid nu eigenlijk uit zou moeten bestaan, dat blijft behoorlijk vaag.

Wie naar een alternatief vraagt, krijgt van dit type critici meestal te horen dat dat een afleidingsmanoeuvre is, dat dit alleen maar gebeurt om vervolgens het alternatief te kunnen aanvallen zodat men niet meer op de kritiek behoeft in te gaan. Maar hoewel concrete alternatieven ook in deze bundel dus ontbreken, wordt uit sommige bijdragen wel duidelijk in welke richting de betreffende auteurs denken. Een van de meest geciteerde denkers in dit boek is de reeds genoemde Slavoj Žižek, die grote bewondering koestert voor Lenin, omdat die zich tenminste niet bij de feiten neerlegde en de geschiedenis naar zijn hand durfde te zetten. Tja, dat is ook een mening, zou onze kroonprins zeggen, maar wanneer men zo bezorgd is over de teloorgang van de vrijheid in onze liberaal-democratische samenleving is het wel een heel opmerkelijke mening.

Nog opmerkelijker is het artikel over de Russisch-Duitse denker Boris Groys, die voor zijn analyse van het neoliberalisme te rade gaat bij de theoretische geschriften van Jozef Stalin. Met behulp van buitengewoon spitsvondige redenaties tracht deze Groys aan te tonen dat, althans in filosofisch opzicht, de vrijheid in de Sovjet-Unie op een hoger plan stond dan in de kapitalistische wereld. Zo was Stalins terreur niet zozeer gericht ‘tegen het andersdenken van de andersdenkenden, als wel tegen het niet accepteren van de bestaande orde door deze andersdenkenden.’ Nu zou je zeggen dat iemand de vrijheid moet hebben om zich tegen de bestaande orde te keren, maar dat is natuurlijk heel burgerlijk gedacht. Deze ‘andersdenkenden’ vielen namelijk terug in ‘eenzijdige formeellogische manier van politiek denken, waardoor de paradoxaliteit van de politiek als uitgangspunt van het dialecitsch en historisch materialisme werd ondermijnd.’

De auteur van dit artikel, Philip Westbroek, tracht ons wel gerust te stellen door te melden dat Groys niet echt pleit voor een terugkeer van de Goelag-archipel, maar de opvatting dat dit soort onzin ons beter inzicht verschaft in de huidige maatschappij, is net zoiets als beweren dat het antisemitisme van Hitler toch aanzetten bevat voor een realistischer kijk op de multiculturele samenleving.


Recensie door Rob Hartmans



Deze tekst verscheen eerst in De Groene Amsterdammer.

Bakker & Brouwer (red.), Liberticide. Kritische reflecties op het neoliberalisme, IJzer, 2008, 227 blz., € 18,50.

Links
mailto:egbert@liberales.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be