De schaduw van het kruis

boek vrijdag 14 maart 2003

Jan Leyers

Sinds de aanslagen van 11 september is de aandacht voor de islam nog nooit zo groot geweest. Vermaarde auteurs als Bernard Lewis, Samuel Huntington en Oriana Fallaci maakten intussen hun analyse over de drijfveren van de moslims in het algemeen en van de islamitische terroristen in het bijzonder. Daarbij wordt regelmatig verwezen naar het verzet van de islam tegen westerse ideeŽn en invloeden. Maar meer nog dan concrete westerse gebruiken leeft bij de moslims een diep wantrouwen tegenover de eeuwenoude veroveringsdrang van de christenen. Die kreeg legendarische afmetingen sinds de beruchte kruistochten in de elfde eeuw. De kruistochten zijn in onze contreien lang voorgesteld als een heldhaftig avontuur van diepgelovige mensen die Jeruzalem hebben bevrijd uit de handen van de vreselijke Arabieren. Intussen weten we dat de werkelijkheid totaal anders was. In zijn boek Rovers, christenhonden en vrouwenschenners beschreef de befaamde Libanese historicus Amin Maalouf reeds in 1987 dat het hier ging om een zaak van godsdienstwaanzin waarbij duizenden dolle Franken zich onder leiding van Godfried van Bouillon al verkrachtend, rovend en moordend een weg baanden naar de Heilige Stad.

Niet alleen in het Midden-Oosten, ook in de Balkan en Turkije liggen de kruistochten tot op vandaag erg gevoelig. Muzikant, filosoof en TV-maker Jan Leyers reisde voor rekening van Canvas op de motor van Bouillon naar Jeruzalem. Hij volgde de route van Godfried van Bouillon en ging op zoek naar sporen van de kruisvaarders. Leyers luisterde naar de mensen onderweg en ontdekte dat we nog steeds in de schaduw van het kruis leven. Dat de conflicten tussen ServiŽrs en Kroaten, Turken en Grieken, IsraŽli's en Palestijnen de bloedige erfenis zijn van een doldriest avontuur dat zich bijna duizend jaar geleden afspeelde. De schaduw van het kruis is een historisch reisverslag waarin Jan Leyers historische sites en gebouwen bezoekt, in contact komt met lokale bewoners en hun gebruiken, hun herinneringen en legendes, hun angsten en verwachtingen.

Jan Leyers vertrekt vanuit Bouillon. Ongeveer 300 kilometer verder, in de Duitse stad Worms, wordt hij geconfronteerd met de eerste gevolgen van de eerste kruistocht. Daar vermoordde het christelijke leger de ganse joodse bevolking. De joden hadden immers Christus gedood. De auteur brengt hier de gedurfde stelling dat met de kruistochten de basis werd gelegd voor een traditie van antisemitisme in het Westen. "Voordien werden joden ook gemolesteerd, maar dat waren geÔsoleerde gevallen, zonder ideologische motivatie. Pas vanaf de kruistochten kregen ze (de joden) definitief de reputatie de 'moordenaars' van Christus te zijn." In elk geval hebben de kruistochten een belangrijke rol gespeeld in het joodse wantrouwen tegenover de bedoelingen van de katholieke kerk. Een wantrouwen dat tot in de 20ste eeuw voelbaar aanwezig was, niet in het minst door de dubbelzinnige houding van paus Pius II tegenover het naziregime en de Holocaust. Leyers passeert op zijn reis dan ook Mauthausen, het concentratiekamp van de nazi's vlakbij de Oostenrijkse stad Linz. Hier werden duizenden joden vergast door soldaten die op hun gesp de leuze 'Gott mit uns' droegen. Tegen alle historische feiten in blijft de Oostenrijkse polticus JŲrg Haider beweren dat dit enkel een ordinair strafkamp was.

Een andere groep slachtoffers van de nazi's waren de zigeuners, en dat was ook vroeger het geval. In Hongarije werden ze al sinds de Middeleeuwen vervolgd en tot slavernij gedwongen. De link met de kruistochten is hier niet zo duidelijk, maar feit is dat de Roma's doorheen de geschiedenis te leiden hadden onder religieuze en politieke intolerantie. Ze werden afgeslacht als dieren. Onder het nazi-regime werden ze massaal opgepakt en vergast. En ook vandaag nog vormen ze het voorwerp van onderdrukking en vernedering. Vanuit westerse steden worden ze opgepakt en teruggestuurd naar Slowakije, Hongarije en RoemeniŽ, waar ze worden behandeld als tweederangburgers. Het is lovenswaardig dat Jan Leyers deze 'slachtoffers van de geschiedenis' niet is vergeten. Ze passen allicht niet echt in zijn verhaal over de kruisvaarders omdat ze meer dan welk volk ooit steeds onderdrukt en veracht werden, ongeacht de religieuze en politiek-economische motieven van hun belagers.

Na 1.800 kilometer komt Jan Leyers in de Kroatische stad Nushtar. Hier is de link met het verleden wel duidelijk. Zo is het ook nog te weinig geweten dat de nazi's in KroatiŽ 22 concentratiekampen hadden, waaronder het kamp van Jasenovac waar een half miljoen ServiŽrs werden vermoord. Allicht ligt hier een van de belangrijke oorzaken van het conflict met de ServiŽrs. De Kroaten werkten onder het extreem-rechtse Ustasha regime goed mee met de nazi's en wilden KroatiŽ zuiveren van ServiŽrs en joden. Uiteindelijk werden zowat 700.000 ServiŽrs vermoord. De oorsprong van de wederzijdse haat is niet gemakkelijke te reconstrueren, maar zowat duizend jaar geleden speelde hier de confrontatie tussen diverse religieuze strekkingen zoals orthodoxe christenen, moslims en Hunnen.

Eenmaal op Turks grondgebied kwamen de ongeletterde kruisvaarders in contact met een bijzonder beschaafde wereld. In Constantinopel aten mensen met mes en vork, velen konden lezen en schrijven en men nam er zelfs een bad om zich op te frissen. In het toenmalige Constantinopel leefden de opvolgers van het Romeinse rijk in een voor het westen ongekende luxe en beschaafdheid. In 1096 waren de meeste inwoners christenen die Grieks spraken. Tijdens de vierde kruistocht gingen de kruisvaarders als wilden tekeer en plunderden de stad. Volgens sommigen was het een doelbewuste zet van de paus om op die manier opnieuw controle te krijgen over de orthodoxe kerk. In 1261 verlieten de laatste kruisvaarders de stad en was het Byzantijnse Rijk op sterven na dood. Pas in 1453, na de 'val van Constantinopel' of de 'verovering van Istanboel' verschenen er minaretten. In 1955 was er de eigen Kristalnacht waarbij dolgedraaide Turken de huizen en winkels van Grieken aanvielen en plunderden. Vandaag telt Istanboel meer inwoners dan BelgiŽ en staat er de Aya Sofia moskee, een van de grootste moskeeŽn ter wereld, maar oorspronkelijk was het een Byzantijnse kerk.

Midden in Turkije ligt de stad Konya, tegenwoordig een bolwerk van de conservatieve islam. Ondanks de secularisering van Turkije pleit men hier onomwonden voor een verbod op alcohol en meer sluiers op straat. Het geeft perfect de evolutie weer van een land dat op zoek gaat naar zijn religieuze en historische wortels. Toch was de islam in die tijd veel toleranter dan andere religies. Kruisvaarders brachten al wie geen christen was om. De Ottomanen waren veel toleranter. Alle godsdiensten mochten naast elkaar bestaan in het Ottomaanse rijk. Een getuige in de Turkse stad UÁhisar maakt evenwel het onderscheid tussen Turken en Arabieren. Hooguit 20% gaat er naar de moskee. "Turkije is een lekenstaat, vergeet dat niet! Eigenlijk zouden we nog het liefst bij Europa horen. Zeg dat maar tegen jullie Louis Michel", onze minister van Buitenlandse Zaken die blijkbaar heel wat bekendheid geniet in de ganse regio.

Intussen gingen de kruisvaarders verder. In Antakya, het voormalige AntiochiŽ, roofden ze de huizen, staken de boel in brand en vermoordden zowat alle inwoners. Het zorgde alvast voor een tijdloze haat tegen de christenen. Die laatste verwonderden zich over het beschavingsniveau van de moslims. Ze leerden er het bestaan van papier, textiel, suiker, reisduiven en muziekinstrumenten. In SyriŽ bestonden toen reeds hospitalen terwijl de achterlijke kruisvaarders nog de water- en vuurproef hanteerden. Maar de kruisvaarders toonden weinig of geen interesse en gingen door. In tal van geschriften staan getuigenissen van de wreedheden die ze begaan hebben. Niet alleen moorden en vernielingen, maar ook kannibalisme. Het schokte alvast de toenmalige moslims die geconfronteerd werden met barbaren, in de letterlijke betekenis van het woord.

Het Midden-Oosten is de meest explosieve regio in de wereld waar religieuze en historische mythes en legendes het huidige politieke en maatschappelijke denken en handelen hebben beÔnvloed. Het bezoek aan het kamp van Chatila is voor Leyers een schok. Bijna elke inwoner van Chatila kent een familielid die bij de slachting in oktober 1982 het leven verloor. De Arabieren hebben er veel waardering voor de Belgen omdat de IsraŽlische leider Sharon voor het Belgische gerecht kan aangeklaagd worden op basis van de 'genocidenwet'. Maar Leyers merkt terecht op dat de wonde van Chatila bewust wordt open gehouden en op die manier een onderdeel wordt van de propagandastrijd tussen moslims en joden.

Leyers doorkruist Libanon en komt uiteindelijk aan de grens met IsraŽl. Het is als een Ijzeren Gordijn dat van de Middelandse Zee loopt tot aan de Golanhoogte. In IsraŽl zelf bestaan er ondanks de wat eenvormige informatie via de media een enorme verscheidenheid in de politiek. Voor een belangrijke minderheid gaat het hier om het Beloofde Land, een land voor de joden omdat het aldus in de bijbel staat. Voor hen is de bezetting van de Golanhoogte en Jeruzalem evident want historisch verantwoord. Diezelfde gedachte bestond ook bij de kruisvaarders die in 1099 Jeruzalem veroverden. "De kruisvaarders vermoordden iedereen die ze op hun weg vonden, vrouwen en kinderen incluis. De synagoge, waar alle joden van de stad zich hadden verschanst, staken ze in brand. 's Ochtends moesten ook de moslims in de al-Aksa-moskee eraan geloven." Deze tragedie maakt tot vandaag een enorme indruk in het Oosten. Het voedt ook de argwaan en tegenstand van de moslims tegen nieuwe vestigingen van joden in de Arabische gebieden.

Jeruzalem is alvast het meest sprekende symbool van de strijd tussen joden en moslims. De Tempelberg, een terrein van ťťn hectare, vormt als het ware het symbool van de strijd tussen de rivaliserende religies. De wandeling van Ariel Sharon eind september 2000 op de Tempelberg werd gezien als een provocatie en zorgde voor de tweede intifada. Opvallend is wel dat christenen, moslims en joden hier ruim 1.400 jaar in wederzijds respect hebben geleefd. Maar nu niet meer. De Tempelberg is vandaag een van de meest gevoelige plekken in de wereld waar elke religie haar historische claims op legt.

De kruisvaarders zijn alvast mee verantwoordelijk voor de radicalisering van de islam. Zelfs voor het fanatieke moslimfundamentalisme waar we vandaag mee te maken hebben. De kruistochten vormden evenwel maar een begin van de religieuze intolerantie. In de daaropvolgende eeuwen zullen christenen zowel tegenover de moslims en de joden als tegenover eigen 'afvalligen' het zwaard blijven hanteren. Zo riepen ook latere pausen op tot kruistochten tegen ketters, wederdopers, katharen en ongelovigen. Vandaar ook de schok die George W. Bush veroorzaakte door in de nasleep van de terroristische acties van 11 september met een nieuwe kruistocht te dreigen om de agressie van het moslim-fundamentalisme te counteren. In de ogen van de meeste moslims is Amerika daar met de voorbereiding van de oorlog tegen Irak ook mee bezig.

De schaduw van het kruis is een bijzonder leesbaar en leerzaam boek waarin de auteur heden en verleden op een knappe manier dooreenweeft. Het boek is ook nuttig om actuele spanningen en conflicten in de wereld beter te begrijpen.


Recensie: Dirk Verhofstadt (verhofstadt.dirk@pandora.be)

Jan Leyers, De schaduw van het kruis, Van Halewyck, 2002

Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be