Levensbeschouwing democratisch belicht

boek

Sylvain De Bleeckere

Sommige boeken spreken al voor je erin gelezen hebt. Hun vormgeving zorgt ervoor dat je ze met extra aandacht ter hand neemt, dat je het boek voelt, eraan ruikt en aandachtig naar de cover kijkt. Er valt niet aan te twijfelen dat Sylvain De Bleeckere, filosoof en cultuurwetenschapper (faculteit architectuur en Kunst, UHasselt) aan de vormgeving van Levensbeschouwing Democratisch belicht heel wat aandacht heeft besteed. De Bleeckere leverde een boek af waarin tijd werd gestopt. Met beeldende en zintuiglijke taal brengt de auteur van Levensbeschouwing. Democratisch belicht bovendien een boek dat in dialoog wil gaan met de lezer, en dat tijd vraagt. Maar die tijd en inspanning worden beloond met inzicht en verheldering. De in het oog springende frontcover met wit silhouet zet meteen de toon van de filosoof. De Bleeckere nodigt ons uit in zijn ‘atelier’ met een schilderij van Caspar David Friedrich (Frau am Fenster), en maakt ons daarbij meteen toeschouwers.

Ten onrechte wordt levensbeschouwing door sommigen als synoniem beschouwd van wereldbeeld en ideologie. De Bleeckere ziet levensbeschouwing als een praktijk die noodzakelijkerwijze deel uitmaakt van een democratische samenleving en die hij ziet ontstaan in het theater en de Oud-Griekse tragedie. Volgens De Bleeckere moet de mens de wereld aanschouwen, contempleren, verwonderd zijn, en zin geven. Wereldbeeld en later ideologie laten te weinig ruimte voor dit wezenlijk democratische proces dat De Bleeckere nauw aan het hart ligt. Maar dat democratisch proces is na meer dan tweeduizend jaar nog steeds aan de gang. Cinematografie, kunst en het postmoderne denken brengen volgens de auteur verheldering waar ideologie verduistert.

In Levensbeschouwing Democratisch belicht spreekt De Bleeckere zich openhartig en vrijmoedig uit over de praktijk en de noodzakelijke voorwaarden van het democratisch samenleven. De filosoof wil de lezer ontmoeten en hem een spiegel voorhouden via het verhaal van tragedie, woord- en beeldkunst. Hij brengt en duidt daartoe verhalen van de eerste dramaturgen, van postmoderne denkers als Nietzsche, van woordkunstenaars als Dylan en van cineasten als Andrei Tarkovski en Pier Paolo Pasolini. De democratische samenleving moet volgens De Bleeckere verdedigd worden tegen totalitarisme en hij beziet ideologie en wereldbeeld daarbij als gevaarlijke wegen daar naartoe.

Van bij aanvang maakt De Bleeckere ons dan ook duidelijk dat dit boek over meer gaat dan over schilderkunst of beeldcultuur. Hij laat ons het dionysustheater in Athene zien. Haar ruďne vertelt het geschonden verhaal over het eerste experiment met democratische samenleving op het podium van de Europese Cultuur. Het theater is volgens De Bleeckere wellicht de meest originele architecturale creatie van de mensheid, moederbeeld van de democratische samenleving en de geboorteplaats van de mens als toeschouwer. Toeschouwers worden er geconfronteerd met de permanente zorg om welzijn en welvaart – fundamenten van vreedzaam samenleven – en met de dramatiek van radeloosheid, onmacht en conflict.

Het democratisch experiment van Athene schiep volgens De Bleeckere de basis voor het ontstaan van onderwijs en opvoeding in dienst van het mondige burgerschap en de interesse van de mens naar inzicht en kennis. Het stuk Koning Oedipus van Sofokles vertegenwoordigt volgens de filosoof dan weer exemplarisch de kunst van het zien met zijn praxis van het contemplatievermogen, het vermogen tot beschouwen van zijn en wereld. Sofokles onthulde dat zien altijd een vorm van blindheid inhoudt. In de open reflexieve ruimte van het theater verheldert het verhaal van Oedipus volgens De Bleeckere de paradox van het zien: Wie ziet, is blind en wie blind is ziet. Maar de dagelijkse dingen die zich als het ware vanzelf aandienen installeren zich als het gewone. Dit maakt het ons volgens de filosoof moeilijk om de waarde te zien van wat ons het meest nabij is. Helaas, stelt De Bleeckere, zien we het niet als een noodzaak om onze kinderen te scholen in het zěen, noch in de thuisopvoeding noch in het onderwijs.

Het medium van het theater en de bewegende kunst van de cinematografie onthullen volgens De Bleeckere de werking van het contemplatievermogen beter dan alle tekstuele analyses samen. De kunst van de tragedie is volgens de auteur een unieke manifestatie van de maatschappelijke stem van het volk, een stemverheffing ten aanzien van zowel politieke als religieuze machthebbers. Maar de praxis van het contemplatievermogen vereist dat de mens steeds een waakzame toeschouwer moet blijven en niet helemaal mag opgaan in het zien zelf. Het dwingt ons tot ‘een buitengewoon zien’. Dat ‘buitengewoon zien’ heeft nood aan open ruimte die fundamenteel is voor een democratische samenleving, nood aan een persoonlijk engagement met de wereld, en nood aan een maatschappelijk klimaat waarbinnen een persoon wordt toegelaten verschillende rollen te spelen. Op dit ‘theater’ kan de mens bewust zějn en zichzelf zěen in vergelijking met de hem omringende dingen en soorten. Via het zelfbewustzijn als ziener kan hij ook écht zien wat zijn ogen waarnemen, zijn eigen rol als toeschouwer inbegrepen. In die actieve rol van toeschouwer is de burger creatief en doet hij volgens De Bleeckere aan levensbeschouwing.

De Bleeckere stelt dat de hellenistische kosmologie, denkend vanuit een kosmisch allesomvattend wereldbeeld, zich negatief stelde ten opzichte van levensbeschouwing. In het modernisme ontwikkelde die distantie zich krachtig via ideologie. Ideologie valt volgens De Bleeckere samen met het zelfzekere moderne denken en met de moderne staat: “Wereldbeeld en Ideologie ontwikkelen een geďnstitutionaliseerde blindheid tegenover de praxis van het contemplatievermogen. Het tragische raakt ondergesneeuwd en wordt onzichtbaar. Hierdoor ontstaat er in de loop van twee millenia op de scčne van de westerse beschaving een paradox: hoe krachtiger de intellectuele en politieke wil om het vergeten van het tragische te institutionaliseren, hoe sterker de tragedie zelf bezit neemt van het dagelijkse leven door toedoen van geďnstitutionaliseerde wreedheid, een wreedheid die niet meer kan worden gevat door welk intellectueel discours over de Voorzienigheid dan ook. (..) Wereldbeeld en Ideologie beginnen als reductie van de levensbeschouwing en praxis van het conteplatievermogen, en eindigen ermee het helemaal te negeren.”

De Bleeckere heeft het dus niet begrepen op Wereldbeeld en Ideologie omdat die enkel nog in monologen kunnen spreken. Tegenover die monologie bevindt zich de dialogische ruimte van de levensbeschouwing. De architectuur van het Griekse theater en van het parlementair halfrond stellen hun figuranten en toeschouwers in staat zich bewust te blijven van het feit dat ze deel uitmaken van het grote theater van de samenleving dat altijd een drama is en blijft. Vanuit de onmacht om enig spoor van tragiek te aanvaarden ontwerpt de ideologie echter een machtsmechanisme tegenover dat tragische aardse leven. Maar De Bleeckere wijst ons er op dat de blijvende opbouw van de democratische samenleving een werk is zonder einde dat levensmoed vergt.

Engagement en gemeenschap zijn volgens de filosoof belangrijk en het is dan ook niet verwonderlijk dat De Bleeckere het personalisme van Emmanuel Mounier aan bod laat komen. Daarmee kan het boek van De Bleeckere ook gezien worden als een kritiek op het liberalisme, zeker als je liberalisme zou reduceren tot een ideologische stroming die enkel een sterke individuele onafhankelijkheid los van een gemeenschap voorstaat. Het klopt dat ook liberalen moeten opletten om niet in de ideologische valkuil te vallen. Liberales pleit ook voor engagement binnen de samenleving maar is argwanend tegenover wat door sommigen als gemeenschap wordt beschouwd, en voor een gemeenschapsdenken dat zich immuniseert voor kritiek. Ook binnen een levensbeschouwelijk liberalisme moet er plaats zijn voor kritiek, contemplatie, verwondering en zingeving. De democratische belichting van levensbeschouwing door Sylvain De Bleeckere brengt mogelijk terecht verheldering voor wie dit onder invloed van gesloten ideologie of wereldbeeld zou vergeten zijn.


Recensie door Claude Nijs

Sylvain De Bleeckere, Levensbeschouwing Democratisch belicht, Pelckmans, 2014

Links
Mailto:claudenijs@icloud.com
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be