Rawls. Kopstukken filosofie

boek vrijdag 26 mei 2006

Percy B. Lehning

John Rawls wordt met recht de belangrijkste politieke filosoof van de twintigste eeuw genoemd. Vanaf zijn A Theory of Justice (1971), waarmee het denken over sociale gelijkheid en rechtvaardigheid nieuw leven werd ingeblazen, tot en met zijn publicaties als The Law of Peoples (1999) over actuele thema's als burgerschap, politiek liberalisme, verdraagzaamheid en internationale rechtvaardigheid, heeft hij gezocht naar de beginselen waarop moderne, democratische maatschappijen worden gebaseerd. Opvallend is dat zowel liberalen als sociaal-democraten refereren naar zijn werk. Zelf koos de filosoof geen positie in partijpolitieke discussies en bleef hij buiten de ideologische clash van de jaren tachtig en negentig tussen socialisten en neoliberalen. In die periode spitste het dispuut zich toe op de haalbaarheid en wenselijkheid van ultraliberale en libertarische ideeŽn van ondermeer Friedrich Hayek, Milton Friedman en Murray Rothbard. Lange tijd bleef het werk van Rawls onopgemerkt. Pas de laatste jaren, nadat zowel sociaal-democraten als liberalen de scherpste hoeken van hun ideologie hebben bijgeschaafd, blijkt Rawls een formidabele inspiratiebron voor beide ideologieŽn te zijn, en groeit de belangstelling voor zijn werk. Pas nu verscheen een Nederlandstalige versie van A Theory of Justice, maar wie een volledig overzicht van zijn ideeŽn wil lezen kan terecht bij Rawls van Percy Lehning in de reeks Kopstukken Filosofie.

Dat Rawls zo begaan was met het thema rechtvaardigheid vloeit deels uit zijn persoonlijke levensloop. Hij had vier broers waarvan er twee overleden ingevolge ziekte. Dit en zijn ervaringen met leeftijdsgenoten die door omstandigheden minder kansen hadden, doordrongen hem van de willekeur van het lot en de Ďonverdiende achterstandení die een mens ingevolge ziekte, tegenslag, sociale afkomst of andere toevalligheid kan oplopen. Vanaf 1943 vocht hij als infanterist mee tegen Japan en na de geallieerde overwinning maakte hij deel uit van het Amerikaanse bezettingsleger. Wat zijn rechtvaardigheidsgevoel bijzonder schokte waren de bombardementen op de Japanse steden en de atoombommen op Hiroshima en Nagasaki. Hij keerde zich ook publiekelijk tegen de oorlog in Vietnam die hij moreel onaanvaardbaar vond. Interessant is dat Rawls eerst predikant wou worden maar na de gruwelen van de Tweede Wereldoorlog zijn christelijke doctrines verwierp en zich stortte op de vraag hoe een rechtvaardige, moderne democratische samenleving eruit behoort te zien. Zijn uitgangspunt is de fundamentele gelijkwaardigheid van de mens en de Kantiaanse visie dat de mens geen middel maar een doel op zichzelf is, die aanspraak kan maken op een aantal onaantastbare rechten. Die mensen werken als rationele en redelijke wezens ook samen binnen de samenleving. En dat levert die mensen niet alleen materiŽle voordelen op maar ook een vorm van vrijheid en zelfrespect.

Het probleem, aldus Rawls, is het feit dat mensen niet dezelfde kansen hebben ingevolge verschillende natuurlijke bekwaamheden, de sociale achtergrond en het geluk of ongeluk waarmee de mens in de loop van zijn leven te maken krijgt. Daarom is verdeling nodig. Een maatschappelijke verdeling acht hij rechtvaardig wanneer ze voldoet aan de volgende voorwaarden. Allereerst en voornamelijk heeft elke mens evenveel recht op een zo uitgebreid mogelijk stelsel van basisvrijheden. In de tweede plaats wordt sociale en economische ongelijkheid alleen gerechtvaardigd als er een systeem van gelijke kansen is voorzien voor iedereen, ťn die ongelijkheid vooreerst ten goede komt van de minstbedeelden in de samenleving. Dit betekent dus het verlenen van gelijke toekomstkansen voor iedere burger, los van afkomst, klasse, ziekte of handicap. Daarbij worden ongelijkheden alleen toegestaan voor zover zij tot voordeel van de minstbedeelden strekken en de groeimogelijkheden van de samenleving niet nadelig beÔnvloeden. De overheid moet dus Ďonverdiendeí achterstanden opheffen. Deze gedachtegang spoort met de ware betekenis van het individualisme, nl. de mogelijkheid voor elke mens om zelf invulling te kunnen geven aan zijn of haar levensplan, dus ook voor diegenen die dat omwille van pech, ziekte of ouderdom niet kunnen.

Deze liberaal-democratische zienswijze is niet hetzelfde als het egalitarisme dat door Ďlinkseí politici en partijen bepleit wordt. Het zorgt er enkel voor dat de ongelijkheden binnen redelijke grenzen blijven. Het gaat om herverdeling die moet zorgen voor een harmonie van belangen, wat door Rawls wordt aangeduid als het rechtvaardigheidsbeginsel van Ďcompenserende ongelijkhedení. In zijn latere werk Political Liberalism beklemtoont Rawls ook het belang van de democratie als een Ďdeliberative democracyí, een systeem van bestuur door discussie tussen mensen waarbij ze verschillende standpunten innemen maar zich wel gezamenlijk scharen achter enkele democratische principes als de scheiding en bevoegdheden van de constitutionele machten, en de rechten en vrijheden die door de meerderheid moeten worden gerespecteerd. Dit betekent dat de overheid zich niet moet terugtrekken of ontmanteld worden, zoals libertarische denkers voorstellen. Integendeel, het liberale streven naar rechtvaardigheid vereist juist een efficiŽnt overheidsoptreden. En belastingen zijn geen vorm van diefstal, zoals sommige libertariŽrs beweren. Want alhoewel het betalen van belastingen niet gebeurt op basis van vrijwilligheid, blijft het wel voorspelbaar. En die voorspelbaarheid maakt dat mensen toch hun leven kunnen inrichten zoals ze willen, onafhankelijk van andermans wil, zo stelt ook Friedrich Hayek, in zijn The Constitution of Liberty.

Het rechtvaardigheidsbeginsel moet zowel binnen de maatschappij als tussen volkeren worden toegepast. Elke samenleving heeft immers de plicht om andere samenlevingen te helpen die in ongunstige politieke, sociale of economische omstandigheden verkeren en ervoor te zorgen dat zij op eigen benen kunnen staan. Rawls verschaft ons hiermee Ďop indringende en overtuigende wijze inzicht in de vraag hoe kan worden gereflecteerd over het welzijn van mensen, in het bijzonder die van de minst bevoorrechten. Hij heeft daarbij een ongekend verfijnd inzicht in het morele en het sociale. Het liberalisme en de sociaal-democratie kunnen er hun voordeel mee doení, zo schreef Percy Lehning al voordien. De ideeŽn van Rawls lijken op het eerste zicht nogal theoretisch maar worden in steeds meer, vooral West-Europese, landen toegepast door sociaal-democratisch en liberaal geÔnspireerde regeringen in de vorm van een doelmatig sociaal zekerheidssysteem. Het is een visie die kritiek krijgt van zowel ultraliberalen die alleen een minimale staat voor ogen hebben, van communitaristen en gemeenschapsdenkers die zich afzetten tegen een ethisch-neutrale overheid en door neo-marxisten die blijven geloven in de communistische of socialistische samenleving waarin alle schaarste zou zijn opgeheven. Ten gronde is het gedachtegoed van Rawls liberaal omdat alle overheidsingrepen die hij voorstelt erop gericht zijn om de vrijheid en de kansen van zoveel mogelijk mensen te maximaliseren.

Ook op andere vlakken zijn de ideeŽn van Rawls verrassend actueel en het is de verdienste van Percy Lehning om die zo helder uiteen te zetten. Met zijn verzet tegen het klassieke nutsbeginsel en het doen functioneren van rechtvaardige instituties tussen generaties geeft hij een liberale visie op het belang van het milieu en de bescherming ervan. Inzake de multiculturele samenleving pleit hij niet voor een assimilatie maar voor integratie door de aanvaarding van enkele fundamentele liberale politieke waarden zoals de gewetensvrijheid, de scheiding van kerk en staat en de beginselen van de rechtsstaat. Uiteraard wil hij vrijheid van godsdienst maar tegelijk wil hij wel grenzen trekken rond de reikwijdte van religieuze praktijken. Mensen moeten de mogelijkheid hebben om uit hun geloof te stappen. Rawls hecht groot belang aan het garanderen van gelijke kansen in het onderwijs. Heel belangrijk vindt hij het onderwijzen van een verscheidenheid aan (religieuze) opvattingen. Ouders hebben in zijn ogen niet het recht om hun kinderen te onttrekken aan een onderwijs dat gericht is op het bijbrengen van fundamentele liberale waarden. Heel nadrukkelijk bepleit hij de gelijke behandeling van vrouwen zowel inzake vrijheden, rechten en kansen. Voor het versterken van de democratie houdt hij een opvallend pleidooi voor publieke financiering van de politieke partijen zodat die los komen te staan van private economische belangen. En achtergestelde landen moeten geholpen worden, maar dan moet er mee druk gezet worden op de naleving van de mensenrechten, in het bijzonder voor vrouwen.

Met zijn principes van Ďjustice as fairnessí sluit Rawls volgens Percy Lehning perfect aan bij de idealen van de Franse revolutie: vrijheid, gelijkheid en broederlijkheid. De vraag blijft dan in welke mate politici hun handelingen rawlsiaans kunnen noemen of niet. Sociaal democraten en liberalen interpreteren zijn ideeŽn enigszins verschillend. De eerste leggen de nadruk op de herverdeling de anderen op de vrijheid. De voorbije jaren zijn ze het wel eens geworden over een cruciaal punt, namelijk dat economische groei de beste manier is om ook de positie van de minst bevoorrechten te verbeteren. Het is in die zin dat men in een aantal landen de vermaarde Derde Weg is beginnen volgen, een weg waarbij men op zoek gaat naar het best mogelijke evenwicht tussen vrijheid en sociale rechtvaardigheid. Opvallend ook hoezeer de ideeŽn van de Amerikaanse filosoof weinig of geen succes kenden in zijn eigen land maar des te meer in Europa. Intussen bouwen andere filosofen en economen verder op het werk van Rawls zoals de Indische Nobelprijswinnaar Amartya Sen. Die gaat nog een stap verder en bekommert zich om alle Ďbasisvermogensí als vormen van positieve vrijheden. In elk geval gaf Rawls met zijn werk een indrukwekkend antwoord op de vraag hoe we in een beschaafde wereld met elkaar om moeten gaan. Zijn antwoord is in essentie, zoals Percy Lehning terecht aanduidt, het respect voor de ander.


Recensie door Dirk Verhofstadt

Percy B. Lehning, Rawls. Kopstukken filosofie, Lemniscaat, 2006

Links
mailto:verhofstadt.dirk@pandora.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be