Wat is politiek?

boek

Claude Lefort

In zijn boek Politicide. De moord op de politiek in de Franse filosofie ontleedde de Nederlandse filosoof Luuk van Middelaar de worsteling van de Franse filosofie in de 20ste-eeuw met de individuele vrijheid en de democratie. Hij beschreef het als een beangstigend gevecht rond het grote gelijk, tussen het linkse ‘J’accuse’ van Zola en het rechtse ‘L’état c’est moi’ van president De Gaulle. Daarbij sloten toonaangevende filosofen zoals Alexandre Kojève, Jean Paul Sartre, Simone de Beauvoir, Maurice Merleau-Ponty en anderen hun ogen voor de meest afschuwelijke misdaden in naam van het grote gelijk. Hun visies hebben talloze jonge intellectuelen beïnvloed. Ook de neo-nietzcheaanse denkbeelden van Michel Foucault en Gilles Deleuze leidden tot onverschilligheid. Pas na De Goelag Archipel van Alexander Solzjenitsyn en de val van de Berlijnse Muur zijn nieuwe filosofen opgestaan die de democratie als samenlevingsvorm en als politiek-filosofisch systeem durfden te verdedigen.

Onder hen de ex-trotskist Claude Lefort, de eerste Fransman die een echt politiek-theoretische analyse van de democratie leverde en liet zien hoe deze werkt en kan werken. Door de plaats van de macht symbolisch in stand te houden en de suggestie te wekken van een eenheid, een door allen gedeelde identiteit, maar deze tegelijk nooit definitief in te vullen. Niemand – geen Führer, geen koning, geen Partij – mag nog langer het alleenrecht hebben op de belichaming van de gemeenschap. De gemeenschap is wezenlijk pluraal. Op het hoogtepunt van de democratie, de verkiezingsdag, gaat iedereen stilletjes zijn of haar eigen stemhokje in en maakt daar een individuele keuze. Daarom is het einde van de politiek, waar we allen één zullen zijn en alle conflicten verzoend, voor Lefort onzin. De democratie is voor hem de enige samenlevingsvorm die het onophefbare sociale conflict dat aan de basis van elke maatschappij ligt, erkent. Sterker, ze leeft van dat conflict. Het is haar bron van energie en vernieuwing.

Lefort is vooral bekend van zijn boek Het democratisch tekort, een diepgaande politiek-theoretische analyse van de democratie. Voor Lefort is democratie een aanvaarding van onzekerheid en ambiguïteit. De definitieve oplossing en ideale samenleving bestaat niet. We zijn gedwongen om die steeds weer in vraag te stellen. Dat geldt zowel voor gewoontes en tradities als voor nieuwe trends en rationele evidenties. Die redenering is revolutionair. Ze houdt in dat geen enkele samenleving ooit de perfectie zal bereiken, dat geen enkele ideologie ooit de eindoverwinning zal behalen, iets wat Francis Fukuyama nochtans beweerde in zijn boek Het einde van de geschiedenis. De vanzelfsprekendheid dat iemand de plaats van de macht zou innemen, verdwijnt in een liberale democratie. Lefort beklemtoont het belang van het individu die in het debat tussen partijen keuzes moeten maken, voor zichzelf en voor de samenleving, om te beslissen wie tijdelijk, en alleen maar tijdelijk, het beleid kan bepalen.

Onlangs verscheen het boek Wat is politiek? Daarin wordt een breder beeld gegeven van de ideeën van Lefort. Het bevat zijn belangrijkste essays over totalitarisme, democratie en politiek. Die essays zijn met de opkomst van extreem-rechtse partijen, linkse en rechtse populisten, potentaten als Poetin, Orban en Erdogan, en radicaal religieuze bewegingen als Islamitische Staat, verrassend actueel. Een centrale gedachte bij Lefort is dat de totalitaire verleiding in de democratie zelf besloten ligt. Elke democratie kan door omstandigheden onder druk komen te staan en ontsporen. Politici die beweren dat ze een duidelijk beeld kunnen geven van wie wel tot de oorspronkelijke samenleving behoort en wie niet, gaan de weg op van het totalitarisme. Het scheppen van een vijandsbeeld zagen we onder het nazisme met de Joden en onder het communisme met de koelakken die de harmonische eenheid van de samenleving in gevaar zouden gebracht hebben en daarom vernietigd werden.

Lefort verwijst nadrukkelijk naar de populisten die met hun mythe van het ‘ware volk’ met hun vermeende ‘ware ongedeelde volkswil’ de democratie in gevaar brengen. Dat vereist dat ze voortdurend op zoek moeten gaan naar mensen en groepen die vijandig zouden staan tegen dat ‘ware volk’ en die als parasieten worden beschouwd. Lefort heeft het daarbij niet alleen over rechtse populisten, maar richt zijn pijlen ook nadrukkelijk op linkse partijen en intellectuelen die zolang het Sovjet-communisme hebben verdedigd. Links bleef toen blind voor het bestaan van concentratiekampen, de inperking van de individuele vrijheden, de inzet van een enorm repressief politieapparaat, de uitbuiting van boeren en arbeiders in de Sovjet-Unie en socialistische volksrepublieken in Oost-Europa. ‘Waarom is zij (links) een duistere relatie blijven onderhouden met de communistische bewegingen in met name Frankrijk, Italië en Spanje’, zo schrijf hij. Peter Mertens van de PVDA is in hetzelfde bedje ziek.

De auteur citeert regelmatig uit het werk van Alexis de Tocqueville die wordt aanzien als de theoretische grondlegger van het moderne politieke liberalisme. ‘Volgens de hedendaagse, de democratische vrijheidsopvatting, en ik durf wel te zeggen de juiste opvatting, brengt ieder mens, vooropgesteld dat de natuur hem het verstand heeft geschonken, noodzakelijk om zijn leven te leiden, bij zijn geboorte een gelijk en onvervreemdbaar recht mee om onafhankelijk van zijn medemensen te leven in alles wat op hemzelf bestrekking heeft, en zijn eigen lotsbestemming te regelen naar eigen goeddunken’. Toch was Tocqueville zich bewust van de sociale aard van de mens. Lefort sluit daarop aan en stelt dat de democratie steeds een koppeling voorziet tussen politieke en sociale rechten en dat het derhalve de plicht heeft om de gevolgen van het kapitalisme te corrigeren. In zijn essay over ‘democratie en globalisering’ maakt hij zich trouwens zorgen over de ongecontroleerde dynamiek van het kapitalisme mede ten gevolge van een gebrek aan een politiek project dat als tegenmacht kan optreden.

De globalisering is een feit en heeft talloze mensen uit de armoede geholpen, maar het leidt ook tot onzekerheid over de eigen welvaart, veiligheid en identiteit. Er bestaat dan ook heel wat discussie over de toekomst en de rol van de natiestaten, aldus Lefort. Volgens sommigen gaan natiestaten ten onder, grenzen verdwijnen en er komt een wereldheerschappij van de markt. Het enige wat dan overblijft is een enorm network van onderlinge relaties tussen individuen. Maar anderen zien in de globalisering een verlies van de eigen identiteit en vrijheid met nefaste gevolgen voor de eigen werkgelegenheid, sociale zekerheid en integratie van nieuwkomers. Sterker nog, in tal van democratische landen blijft een zeker agressief nationalisme bestaan, met een hang naar het verleden. Lefort verwijst met weerzin naar de Engelse uitdrukking: ‘Right or wrong, my country’.

De auteur kiest alvast voor openheid, zonder de excessen van het neoliberale model te aanvaarden. In elk van zijn teksten wijst hij op het grote belang van de democratie dat voor hem de voorkeur verdient op alle mogelijke alternatieven die steeds uitdraaien op een vorm van totalitarisme. Net zoals in zijn definitie over de democratie stelt Lefort dat politiek ‘de publieke ruimte (is) waarin verschillende individuen verschillende standpunten verkondigen zonder dat er ooit een einde aan het debat komt’. Want het einde van het debat betekent het einde van de politiek en het begin van de dictatuur. Daarom moeten we waakzaam blijven voor die politici en partijen die de mens willen terugdringen tot een collectiviteit.


Recensie door Dirk Verhofstadt


Claude Lefort, Wat is politiek?, Boom Klassiek, 2016

Links
mailto:verhofstadt.dirk@telenet.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be