Het morele landschap

boek vrijdag 25 mei 2012

Sam Harris

Sam Harris, de auteur van de bestseller Van God Los, wordt samen met Richard Dawkins, Daniel Dennett en wijlen Christopher Hitchens, beschouwd als een van de zogenaamde ‘nieuwe atheïsten’. Een omschrijving die ook Etienne Vermeersch, Johan Braeckman en Paul Cliteur in onze contreien krijgen toegemeten. In zijn nieuw boek Het morele landschap pleit Harris ervoor dat de wetenschap de plaats zou innemen die zo lang door religies als hun exclusieve domein werd geclaimd. Dat is natuurlijk een wat te algemene doelstelling die op tal van vlakken intussen trouwens al lang gerealiseerd is. Denk aan Galilei Galileo die de natuurwetenschappen heeft onttrokken aan de religie, Vesalius met de geneeskunde, Mercator met de cartografie, Darwin met de biologie, enzovoort. Het wordt nu tijd om ook de ethiek, zeg maar de moraalwetenschap, te onttrekken aan de religie. In zijn nieuw boek Het morele landschap probeert Harris alvast een debat op gang te brengen over de vraag ‘hoe we morele waarheid kunnen begrijpen in het kader van de wetenschap’. Daarbij verwacht hij niet dat we alle morele controverses via een wetenschappelijke weg kunnen oplossen, maar dat de uiteenlopende morele visies door feiten worden ingeperkt.

Het uitgangspunt van Harris staat haaks op dat van gelovigen die ervan overtuigd zijn dat de antwoorden op morele vraagstukken alleen te vinden zijn in hun respectievelijke ‘heilige’ boeken. Velen onder hen menen dat wetenschap en moreel niets met elkaar te maken hebben. Maar de visie van de auteur botst ook met de cultuurrelativistische opvatting van seculiere progressieven die menen dat er geen algemeen geldende morele uitspraken kunnen gedaan worden. Tegen al die meningen in stelt Harris toch dat ‘de wetenschap in toenemende mate de basis moet zijn van onze waarden’. Net zoals je goede en foute antwoorden kunt geven op natuurkundige vragen, kan je goede of foute antwoorden geven op morele vragen. De auteur heeft alvast geen goed oog in de morele oordelen van religieuze instanties en wijst bijvoorbeeld op de houding van het Vaticaan die een arts excommuniceerde omdat hij een abortus had uitgevoerd op een negenjarig meisje dat verkracht werd door haar stiefvader, zwanger werd van een tweeling en dreigde te sterven, maar geen enkel lid van de nazi’s excommuniceerde die nochtans betrokken waren bij de grootste genocide in de geschiedenis. Ook relativisme wijst hij af omdat dit immorele zaken tolereert zoals verplichte sluierdracht, gedwongen huwelijken, vrouwenbesnijdenis en andere vormen van onderdrukking, een houding die Harris omschrijft als ‘een verachtelijk gebrek aan medeleven’.

Harris wijst op het feit dat menselijke samenwerking het belangrijkste is in het mensenleven. Daaruit volgen onvermijdelijk een aantal ethische waarden en normen die cruciaal zijn voor het overleven van de groep, en die groep is in de loop van geschiedenis voortdurend uitgebreid en omvat voor velen gewoon alle mensen op aarde. Het zou volgens de auteur dan ook goed zijn om die waarden en normen te volgen die het welzijn van al die mensen ten goede komt. Sommigen beweren dat de meeste mensen alleen zelfzuchtige handelingen stellen of, in het beste geval, handelingen die een grote kans op een tegenprestatie opleveren voor henzelf. Maar dat klopt niet helemaal. Uit tal van onderzoek blijkt dat mensen, en volgens de auteur alleen mensen, ook handelingen stellen die wel voordeel opleveren voor anderen zonder enig direct persoonlijk voordeel. Hierbij spelen opvoeding en onderwijs een belangrijke rol. Zo zullen kinderen minder asociaal gedrag vertonen als ze van thuis uit aangezet worden tot empathie (alhoewel dit niet bij iedereen lukt). En misschien is net dat vermogen tot empathie wel de cruciale reden waarom de menselijke soort die we zijn, er uiteindelijk in slaagde om te overleven en zich uit te breiden.

In het hoofdstuk over ‘Godsdienst’ maakt Harris duidelijk dat het doen toenemen van het welzijn van mensen het best lukt in de minst godsdienstige landen, waarbij hij verwijst naar de Scandinavische landen en Nederland. Die laten immers ‘consequent betere cijfers zien dan godsdienstige landen wat betreft levensverwachting, kindersterfte, misdaad, alfabetisme, BNP, jeugdzorg, economische gelijkheid, economische concurrentiekracht, gelijkheid tussen seksen, gezondheidszorg, investeringen in het onderwijs, percentage studenten in het hoger onderwijs, toegang tot het internet, milieubescherming, gebrek aan corruptie, politieke stabiliteit, vrijgevigheid voor armere landen, enzovoort.’ Deze vaststellingen zijn tegelijk een bijzonder krachtig argument om niet langer religie maar secularisme als basis voor de moraal te nemen. Nu betekent secularisme dat dat religie en geloof geen invloed mogen uitoefenen op de maatschappij. Het enige houvast dat als basis voor een moraal kan bestaan om het welzijn van de mensheid te maximaliseren, is dan de kennis over de feiten, zeg maar de wetenschap. Heel wat gelovigen beseffen en erkennen dit ook, maar geestelijke leiders bestrijden dit of zullen proberen het geloof in te bedden in de wetenschap, denk aan hun pogingen om het Intelligent Design, een vorm van creationisme, ingang te doen vinden. Harris is er trouwens van overtuigd dat naarmate de wetenschap zich ontwikkelt, mensen zullen inzien hoe bruikbaar die is voor ‘de dringendste vraagstukken van het menselijk bestaan’.


Recensie door Dirk Verhofstadt

Sam Harris, Het morele landschap, De Bezige Bij, 2011

Links
mailto:verhofstadt.dirk@telenet.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be