Teksten voor de toekomst

boek vrijdag 07 december 2012

Jaap Kruithof

Niets van waarde is moeiteloos, om het maar te zeggen met een variant op een bekende versregel. Toen de Gentse moraalfilosoof Jaap Kruithof in 2009 stierf, was hij tot zijn laatste snik (hij werd 75) bezig geweest met denken, discussiëren, lezen en schrijven. Hij liet een gigantisch oeuvre na, dat slechts ten dele in boekvorm is verschenen. Vele van zijn toespraken, cursussen, lezingen bestaan alleen nog in de vorm van handgeschreven notities, van hemzelf of van zijn toehoorders, vaak slechts uit gedachten die zijn blijven hangen. Die ‘slechts’ is hier niet denigrerend bedoeld, wel integendeel. Het is toch de gerechtvaardigde hoop van iedere denker dat iets van zijn hersenspinsels blijft voortleven na zijn dood? Gedachten hebben, anders dan mensen, een hiernamaals.

Lofwaardig is de poging van de uitgever die trachtte in een bloemlezing het belangrijkste te vatten en ons aan te bieden. EPO zocht en vond daarvoor de steun van andere filosofen en intellectuele vrienden van Kruithof: Rik Pinxten, Ronald Commers, Luc Desmedt, Francine Mestrum, Ine Pisters, Hubert Dethier en Eric Goeman. Zij leverden korte inleidingen bij diverse hoofdstukken en andere tekstonderdelen.

Kruithof was een universeel denker. Hij had doorwrochte meningen over zowat alle maatschappelijke en humanitaire aspecten die men kan be- en overdenken, van geld, genot en geloof tot economisme, cultuurpolitiek en de geluidsindustrie. Natuurlijk ook over socialisme, dat hij zijn ‘derde huis’ noemde – na het protestantisme waarin hij was opgevoed en het humanisme waarin hij was getuimeld. Een eerste citaat: “In het derde huis, dat van het socialisme – niet te verwarren met sociaaldemocratie – blijf ik wonen. Ik zal mijn solidariteit met allen die de kapitalistische onderdrukking van de mens door de mens bestrijden, nooit opgeven. Op voorwaarde dat in de socialistische visie ook de planetaire totaliteit met alles wat daarin leeft de waarde krijgt die haar toekomt.”

Zwak links

Dat is, op zijn minst gezegd, ambitieus. Al even ambitieus zij het niet vrolijk was zijn toekomstvisie, uiteengezet in o.a. een interview met Guido van Meir in Humo. We schrijven 1984. Het is interessant om na te gaan wat van die visie ruim 25 jaar later zoal terecht is gekomen. Enkele citaten. De interviewer constateert dat de neoliberalen – toen al – de wind in de zeilen hadden. Kruithof vat de wereldproblemen samen in vier punten: de tegenstellingen Oost-West/ Noord-Zuid/ Mens-Natuur en Kapitalisme-Socialisme. Deze problemen kunnen worden gecounterd met de combinatie pacifisme, tiermondisme, ecologisme en socialisme. Vraag: het is een mooi model maar zal het ooit concrete kansen krijgen zonder voorafgaande maatschappelijke aardbevingen?

Kruithof: ”Ik zie die kansen na 2000, niet ervoor. Ik koester geen hoop op een sterke linkerzijde in Europa voor 2035-2050, want links is verzwakt, in het centrum opgegaan en dat centrum maakt een bankroet mee. Verder zit het Westen op wereldschaal nog in een gunstige positie, zodat men een verdedigende houding aanneemt. Er komt dus een toenemende polarisering, maar tot 2000 in het voordeel van rechts. Voor links zal twintig procent wel het maximum zijn. De volgende vijftien jaar zal rechts bovendien zijn positie in de massamedia aanzienlijk versterken. Het grootkapitaal zal de media rechtstreeks willen controleren en ik zie niet in hoe men dat in die periode kan tegengaan.

“Ik denk dat de zaken zullen veranderen door de samenloop van een aantal dingen, die op het eerste gezicht niet zo snel gaan. Het eerste punt is de daling van de levensstandaard. Dat zal niet direct gebeuren maar ik geloof niet dat het Noorden zijn hoge levensstandaard zal kunnen behouden. (…) Naast de bewustzijnsindustrie van de media is er de militarisering. Alles moet bewaakt worden, overal moeten doodseskaders opgericht worden, wat een enorme investering met zich brengt. (…) Ik heb er last van. Ik weet niet hoe je het in je leven moet combineren om met al die dingen bezig te zijn. Je ziet die vier problemen almaar groter worden en vraagt je af: hoe kan daar op de een of andere manier een rem op worden gezet.”

De impliciete vraag van de interviewer ‘Hebben we feitelijk geen wereldrevolutie nodig?’ wordt door Kruithof even impliciet zij het overduidelijk met ‘ja’ beantwoord. Wie dan meteen denkt aan mondiale gewapende opstanden tegen alle vormen van staatsgezag, kan zijn ambitie wel opbergen. Tenminste, wat Kruithof betreft. Hij is een groot voorstander van de Staat, of in elk geval van een overheid. Dat bleek met name uit zijn bekendste boek Het neoliberalisme (EPO, 2000).

Kruithof: “Hoe we het ook draaien of keren, er is maar één instantie in de moderne samenleving die in principe bekwaam is op te komen voor het algemeen belang en dat is de overheid. Zij alleen kan de maatschappelijke rijkdom herverdelen, algemeen geldende regels opstellen en doen naleven via wetten en reglementen. Slechts zij kan de gelijkheid van elke burger voor de wet garanderen. Alle andere krachten ageren voor particuliere belangen van kleine of grote groepen. Vermindert de macht van de overheid, dan betekent dat noodzakelijkerwijze dat de beveiliging van het algemeen welzijn in het gedrang komt.”

Dat is geen kritiekloos aanvaarden van alle staatsgezag, integendeel. Kruithof: “Alle overheden, waar ook, hoeven heus niet te worden bewierookt. We weten dat de machtigste sociale groepen het staatsapparaat naar hun hand hebben gezet en nog zetten. De anarchisten hebben de vele wantoestanden terecht met verve aangeklaagd. Toch mogen die reacties niet leiden tot een uitzichtloos individualisme, groepsegoïsme en negativisme tegenover de staat. Slechts de overheid is bij machte voor een algemene coördinatie te zorgen en bij conflicten tussen groepen de rol van geloofwaardige scheidsrechter te spelen…”.

Stenen gooien

Ach, we zouden eindeloos door kunnen gaan met citeren want in elke zin wordt weer een nieuw gezichtspunt, accent of nuance aangebracht. Geen onderwerp was hem te min. Als fervent melomaan en zelf muzikant, had hij uitgesproken meningen over geluiden in het algemeen en de geluidsindustrie in het bijzonder. “Muziek van onze tijd klinkt dag en nacht, tijdens de werkdagen en in het weekend, gedurende alle seizoenen. Er bestaat geen werk- of ontspanningsmuziek meer, geen lente-, zomer-, herfst- of wintermuziek. Ook geen ochtend-, middag- of avondklanken. Om het even wat kan op elk moment. We overschrijden alle grenzen.”

“Over de kwaliteit van het gebodene is er ook weinig gunstig nieuws. Op de meeste radio- en televisiezenders zendt men steeds goedkope rock- en popmuziek uit. Zullen de fans op de duur beseffen dat ze door de muzikale propaganda worden misleid? Ik zou niet weten hoe. Waarom laat men zich blijvend verblinden door goedkope spullen van gerenommeerde groepen die niets beters kunnen ten gehore brengen? Cultureel verval, jammer maar waar.”

Ja, een geboren optimist was hij niet, die Kruithof. Ook geen doemdenker, meer wel een real- pessimist. Echt geliefd bij grote lagen van de bevolking was hij al evenmin, het tegendeel zou verbazing wekken en aan volksliefde c.q. –woede had hij lak. Dat wordt in het laatste hoofdstuk van dit boek goed in de verf gezet door Eric Goeman: “Wij hebben direct na de bekendmaking van het overlijden van Jaap Kruithof de aanval beleefd tegen zijn militante denken. Op Facebook werden pogingen gedaan om hem meteen te verguizen, te vernietigen, belachelijk te maken. Hem desnoods verantwoordelijk te stellen voor alle kwaad van de voorbije vijftig jaar. Nauwelijks enkele minuten nadat de dood van Jaap in het radionieuws werd gemeld, verschenen allerlei blogs waarin de miljoenen doden onder Mao Zedong en Stalin, de verloedering van de seksuele zeden, het wangedrag van te libertair opgevoede kinderen en het verval van het Vlaamse gezin allemaal in de grote schoenen werden geschoven van deze ‘dogmatische’ denker. Dat Jaap een steen door de glimmende ruiten van de bourgeoisetalage was, staat vast. En hij heeft het ook zo gewild.”

Dat is ongetwijfeld waar. Zelf schuwde hij het stenengooien niet. Tot slot een kleine persoonlijke anekdote. In de jaren 90 was ik een tijdlang samensteller van de toen nog jonge Weekendbijlage van De Morgen. Ik had het plan opgevat om twee tegengestelde figuren met elkaar te laten corresponderen in de krant, over relevante onderwerpen. Wat te denken, zo dacht ik bij mezelf, van een gevatte briefwisseling tussen Mark Eyskens en Jaap Kruithof? Eyskens ging onmiddellijk akkoord (of wat had u gedacht?). Toen belde ik Kruithof: “Mark Eyskens? Kom nou, zeg. Ik correspondeer toch ook niet met Hitler?” One of his fifty ways tot say ‘no’. Hij had op zijn minst evenveel wijzen om ja te zeggen.


Recensie door Jef Coeck

Deze tekst werd overgenomen van de weblog ‘Salon van Sisyphus’

Jaap Kruithof, Teksten voor de toekomst, 510 blz., EPO, Berchem, 2012

Links
http://salonvansisyphus.wordpress.com/
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be