Vrije wil is geen illusie

boek vrijdag 07 december 2012

Herman Kolk

Er zijn weinig filosofische onderwerpen die zoveel publieke discussie uitlokken als het al dan niet bestaan van de vrije wil. Dat komt omdat steeds meer neuropsychologen zich over deze kwestie buigen en op basis van onderzoeken aantonen dat de menselijke handelingen enkele milliseconden voor een eigenlijke beweging al in de hersenen beslist worden. Anders gezegd, de vrije wil is een illusie want mensen zouden worden gedreven door onbewuste impulsen. Dat is alvast de stelling van onderzoekers zoals Dick Swaab in zijn boek Wij zijn ons brein en Victor Lamme in zijn boek De vrije wil bestaat niet. Mensen zouden dus willoze wezens zijn en daarom niet echt verantwoordelijk kunnen gehouden worden voor hun daden. Dat is een revolutionaire stelling, want dat zou betekenen dat het begrip ‘schuld’ geen enkele betekenis meer heeft en dat misstanden niet langer kunnen toegewezen worden aan de persoonlijke verantwoordelijkheid van het individu.

In zijn boek Vrije wil is geen illusie biedt de Nederlandse neuropsycholoog Herman Kolk weerwerk tegenover deze visie, door aan te tonen hoe onze hersenen ons wel degelijk vrijheid verschaffen om deze of gene keuze te maken. Hij ontkent niet dat mensen vaak onbewust of automatisch handelingen stellen, maar toont aan dat onze hersenen ons in de loop van de jaren aanleren wat belangrijk is en ervoor zorgen dat ons gedrag hierop afgestemd is. In die zin zou volgens Kolk ons bewustzijn een veel grotere rol spelen dan wat de ontkenners van de vrije wil zeggen, en dat we dus wel degelijk verantwoordelijk zijn voor onze daden. Dat is zeker het geval voor alle mogelijke ‘vrijwillige’ daden die we stellen, daden waarvoor we de tijd kunnen nemen om te beslissen. Maar ook het feit dat een groot aantal van onze handelingen onbewust tot stand komen, neemt niet weg dat we ook bewust kunnen handelen. Dat laatste lijkt contradictorisch maar met een eenvoudig voorbeeld toont Kolk aan dat hij een sterke hypothese verdedigt.

Neem iemand die met de auto rijdt langs de autostrade. Die zal ‘automatisch’ rijden, gas geven, iemand passeren en stoppen, zonder dat die zich daar ten volle van bewust is. Het kan zijn dat zijn of haar aandacht in grote mate gaat naar een radiobericht of een gesprek met een medepassagier. Toch stopt, versnelt of passeert de chauffeur keurig met zijn wagen. Hij of zij hoeft hiervoor niet alle andere impulsen uit te sluiten om die noodzakelijke acties behoorlijk uit te voeren. Waar het op aankomt, aldus Kolk, is aandacht. Of, om het met een meer gespecialiseerd begrip te omschrijven, het gaat hier om cognitieve controle. ‘Aandacht versterkt alle gedragspatronen, afhankelijk van hun toegevoegde waarde’, aldus Kolk. Als die toegevoegde waarde klein is zal een geautomatiseerd patroon overheersen, maar als ze groter wordt neemt het bewustzijn toe. In die zin is het afremmen door duizenden automobilisten die in een file staan omdat de bestuurder voor hen vaart mindert, een vorm van bewustzijn dat men best op de rempedaal duwt om op die manier een aanrijding te vermijden. Aandacht maakt dat we wel degelijk in staat zijn tot vrijwillig gedrag.

Natuurlijk zijn er handelingen die we quasi blindelings kunnen uitvoeren omdat we uit een leerproces geleerd hebben dat we daarbij geen fouten maken. Maar zodra zich iets ongewoon voordoet, schakelen we over naar ons bewustzijn en maken we keuzes. In die zin kan een aanrijding na een totaal onverwachte stop door een voorligger leiden tot een botsing waarna we stellen dat we het niet zagen aankomen en waarvoor we ons niet echt verantwoordelijk voelen. Maar in heel wat meer gevallen stoppen we wel als een voorligger op de rem staat en schakelen we in de modus ‘bewustzijn’. Deze voorbeelden die ik hier aanhaal staan niet in het boek, maar leid ik af uit de gedachtegang van Kolk waarin ‘aandacht’ een grote rol speelt. Ik denk dat hij gelijk heeft, en dan hebben we het nog maar alleen gehad over de gevallen van een bijzonder kort beslissingsmoment. Want bij langere beslissingsmomenten lijkt de rol van de vrije wil me nog veel groter en dwingender. Neem de aankoop van een huis door een jong gezin. Dat is een beslissing die verregaande gevolgen heeft en doorgaans lang overwogen wordt. Hier kent de vrije wil weinig of geen onbewuste remmingen.

Maar terug naar de korte termijnbeslissingen. Naast ‘aandacht’ is er ook het element ‘verbeelding’ als middel om te ontsnappen aan automatismen. Verbeelding stelt mensen in staat om over de toekomst na te denken. Mensen hebben, aldus Kolk, ook de neiging om hun onbewuste processen te sturen door ‘innerlijke spraak (een vorm van sociale verbeelding) als een probleem te ingewikkeld wordt’. Hierdoor kunnen we niet alleen ons gedrag aansturen maar ook onbewuste hersenprocessen interpreteren. Dit lijkt contra intuďtief maar dat is niet zo. Ook hier gaat het om het leerproces dat we als mens hebben doorgemaakt en waarbij we afwegingen hebben gemaakt over wat voor onszelf belangrijk en onbelangrijk is. “Je wilde iets leren. Dat leerproces heeft geleid tot automatisch gedrag. Maar in dat automatisch gedrag zijn jouw persoonlijke waarden en belangen nog steeds verdisconteerd. Ofwel: veel van ons gedrag is weliswaar automatisch, maar daarmee nog niet per se onvrij”, aldus Kolk. Onze hersenen volgen dus geen eigen weg, maar staan op een soort ‘automatische piloot’ waarbij ze wel rekening houden met de instructies en beperkingen die op voorhand werden ingebouwd door ons leerproces, onderwijs en opvoeding.

Het menselijk gedrag is derhalve niet vastgelegd bij de geboorte, zoals Swaab ons voorhoudt. Natuurlijk spelen onze genen een belangrijke rol en zijn we voor een deel voorbestemd om te leven zoals we leven, maar onze vrijheid bestaat wel degelijk en kan ons op een hoogte brengen die men zich vooraf niet kon voorstellen. Dat is goed nieuws voor al wie zijn talent wil ontwikkelen, maar nefast voor al wie het begrip verantwoordelijkheid wou buiten kieperen. Natuurlijk kan het zijn dat men weinig of niet toerekeningsvatbaar is voor een bepaalde negatieve handeling omwille van een neurale storing, ziekte of plotse zinsverbijstering, maar vaak gaat het om een daad die ingaat tegen een moreel aanvaard en aangeleerd proces. In die zin kan men verklaren waarom de Einsatzgrüppen die honderdduizenden Joden hebben vermoord, zo schaamteloos handelden. Hun leerproces was compleet anders. Zij gingen ervan uit dat hun moordpartijen juist maatschappelijk gewenst en zelfs noodzakelijk waren voor het voortbestaan van het Duitse ras.

Hiermee wil ik een laatste steunpilaar onder de visie dat de vrije wil niet bestaat, wegslaan. Stel dat de vrije wil niet bestaat. Stel dat al onze handelingen het gevolg zijn van onze onbewuste, automatische of intuďtieve overwegingen. Stel dat we niet echt weten wat we doen. Dan heeft de ethiek geen enkel houvast meer. Dan spreken we niet meer over het ‘juiste handelen’, maar over het ‘onvermijdelijke handelen’. Beide visies zijn moeilijk objectiveerbaar. Maar terwijl we in de eerste visie nog afwegingen kunnen maken over wat slecht, goed en beter is, zullen we in het tweede louter afgaan op onbewuste motieven van mensen waarin geen enkel onderscheid meer bestaat tussen goed en kwaad.

Volgens mij is elke mens in staat tot het goede en tot het kwade. Het feit dat er gevangenen waren in Auschwitz die een deel van hun schamele rantsoen wilden delen met een medemens bewijst het eerste. Het feit dat er priesters waren en zijn die geen enkel schuldbesef hebben over het misbruik van kinderen binnen de kerk, maar dat toeschrijven aan een goddelijke wil, bewijst het tweede. In elk geval bestaat er een onderscheid. En juist dat bewijst dat er een vrije wil bestaat.


Recensie door Dirk Verhofstadt

Herman Kolk, Vrije wil is geen illusie, Bert Bakker, 2012

Links
mailto:verhofstadt.dirk@telenet.be
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be