Koba la Terreur

boek vrijdag 22 mei 2009

Martin Amis

‘Een dode is een tragedie, een miljoen doden is een statistisch gegeven.’ - Stalin

Het verschijnen van een boek van Martin Amis is altijd een gebeurtenis, iets om naar uit te kijken. Deze keer waagt Amis, de romanschrijver, zich buiten de grenzen van de literatuur met Koba la Terreur, een erg persoonlijk boek waarvoor de auteur geput heeft uit familiale, Britse en internationale archieven. Honderden boeken van ondermeer Lenin, Soljenitzyn, Sjalamov, Conquest, Grossman vormen zijn indrukwekkende bibliografie over wat hijzelf ‘het Sovjetexperiment’ noemt. Het boek bestaat grosso modo uit twee delen.

Het eerste deel, De ineenstorting van de menselijke waardigheid, behandelt verschillende onderdelen. In de voorgeschiedenis verhaalt Amis over zijn vader, Kingsley Amis, die lid was van de Britse Communistische Partij van 1941 tot 1956. Hij vraagt zich af wat zijn achttienjarige vader in 1941 wist over de Russische werkkampen (vanaf 1931), de hongersnood van 1933, de spektakelprocessen in Moskou tussen 1936 en 1938. De toen jonge Kinsley had, zoals de overgrote meerderheid van de intellectuelen, de keuze tussen het geloof in twee realiteiten: de echte en die van de Sovjets. Hij koos, zoals de meeste, voor de verkeerde. Het is pas als in 1956 de Russische tanks Boedapest binnenrijden dat zijn onvoorwaardelijk geloof in het Communistisch ideaal ophoudt te bestaan.

Amis belicht de belangrijke rol die Lenin speelde in de Russische tragedie. Zo schrijft de auteur het volgende: ‘Lenin leverde aan zijn opvolgers een perfecte politiestaat. Dus geen persvrijheid, een volledig herschreven strafrecht, verplichte voedselopeisingen, de installatie van de Tcheka (geheime politie), concentratiekampen en de uitroeiing van politieke tegenstanders evenals de uitroeiing van sociale en etnische groepen zoals de koulaks (rijke boeren) en de kozakken. De verschillen tussen het regime onder Lenin en dat onder Stalin waren dus niet kwantitatief wel kwalitatief. De auteur beschrijft de Goelag als ‘een reis naar een andere planeet’. Alles begint bij de arrestatie, dan volgt de opsluiting en de ondervraging, gepaard gaande met foltering. Soljenitzyn vermelde niet minder eenendertig folterpraktijken. Daarbij voegden zich nog de honger, de overbevolking en het chronisch slaaptekort. Na drie maanden van dit regime kon de reis naar hun eiland in de Archipel (Kolyma) beginnen. De beschrijvingen van deze treinreizen zijn vergelijkbaar met deze die men kan vinden in de boeken over de Shoah. Er waren ook nog de ‘slavenschepen’ waar politieke gevangenen (contra-revolutionairen) geconfronteerd werden met de meedogenloze ourkas (misdadigers van gemeenrecht, moordenaars en dieven), die een absolute macht over hen hadden.

Het tweede deel belicht verschillende aspecten van Stalins persoonlijkheid en heeft als titel: Jozef, de Verschrikkelijke, een verhaal in telegramstijl. Men kan aannemen, stelt Amis, dat de familiale omstandigheden bij de Djougachvilli te Gori in Georgië, waar Stalin geboren werd in 1879, veel te wensen overlieten. Maar niets in zijn eerste levensjaren geeft aanleiding om de latere excessen van Stalin te voorspellen. Jozef had drie bijnamen: Koba, een soort Robin Hood, die stal van de rijken om aan de armen te geven; Soso (Georgisch verkleinwoord voor Jozef) wat wijst op zijn onbetekenende persoonlijkheid en Stalin, de man van staal, een bijnaam die hij alle eer zal aandoen. Men weet niet wat Stalin dacht over zijn jeugd maar zijn haat tegenover zijn geboorteland Georgië is overbekend. In 1937 bereikte de ‘grote terreur’ de Kaukasus en Robert C. Tucker schrijft hierover het volgende: ‘Nergens was de behandeling van gevangenen verschrikkelijker dan in Georgië.’ Van de 644 vertegenwoordigers die het Georgisch Partijcongres in mei 1937 bijwoonden, werden er 425 gefusilleerd of naar de Goelag gedeporteerd.

Stalins prerevolutionaire jaren (1903-1917) hadden niets spectaculairs behalve dat hij met de regelmaat van een klok in de gevangenis belandde, meestal wegens opruiing en het organiseren van stakingen. Zo was hij tussen 1908 en 1917 amper achttien maanden op vrije voeten. Ook de jaren, die overeenstemmen met Stalins machtsovername (1922-1929) zijn nauwelijks het vermelden waard. De collectivisatie (1929-1933) was de eerste belangrijke verwezenlijking van zijn absolute macht. In bolsjewistische termen was de boerenstand het taboe van de USSR. Ze had geen recht van bestaan in het marxistische wereldbeeld. Nochtans maakte zij 85 % uit van de bevolking. Om de collectivisatie dus geolied te laten verlopen had Stalin een vijand en een hoogdringendheid nodig. De hoogdringendheid was ‘de bevoorradingscrisis’ na de slechte oogst van 1927. De vijand waren de koulaks, een bovenlaag van ‘rijke boeren’ die bestond voor de Revolutie. In 1929 kondigde Stalin de vernietiging aan van de ‘koulaks als klasse’. Toen Pasternak in 1930 het platteland bezocht beschreef hij de toestand als volgt: ‘Il régnait une misère si inhumaine, si inimaginable, un désastre si terrible, que cela commençait presque à avoir l’air abstrait […]. Dit alles leidde tot de grote hongersnood van 1933. Bijna 5 miljoen mensen stierven in de Oekraïne en 2 miljoen in de gebieden van de Kouba, de Don en de Volga, voorheen de graanschuren van de USSR.

Martin Amis, besteedt in dit tweede deel ook verschillende hoofdstukken aan Stalins familieleven. Stalin had twee officiële vrouwen, de eerste Kato overleed in 1907 aan tyfus, de tweede Nadia, pleegde zelfmoord in 1932. Op een paar avontuurtjes na, kun je stellen dat het seksueel leven van de dictator getuigt van een opmerkelijke soberheid. Hij voelde zich bedreigd door intelligente vrouwen. Wat zijn kinderen betreft moet een onderscheid gemaakt worden tussen zijn dochter en twee zonen. Met Svetlana (°1926) had hij een hechte liefdesband, die brutaal werd verbroken toen zij in 1943 een relatie begon met de Joodse scenarist Alexis Kapler, die terstond werd veroordeeld wegens spionage tot vijf jaar gevangenis. Met zijn zonen had hij nooit een vader-zoon relatie nagestreefd. Vassili (°1921), de oudere broer van Svetlana, werd opgevoed door het hoofd van de veiligheidsagenten. Hij ging in het leger als oorlogspiloot en werd met de jaren een chronisch alcoholist. Drie weken na Stalins dood werd hij uit het leger ontslagen.

Iakov (1907-1943), de zoon uit zijn eerste huwelijk, werd door Stalin gehaat omdat hij een Georgiër was en hij Stalin voortdurend herinnerde aan zijn eigen afkomst. Aanvankelijk werd hij opgevoed door zijn grootouders langs moederszijde. In het midden van de jaren twintig nam hij zijn intrek in het nieuwe gezin van zijn vader, die hem zo treiterde dat hij probeerde zelfmoord te plegen. Hij overleefde, wat Stalin de reactie ontlokte: ‘Haha, je bent zelfs niet in staat om juist te mikken!’ Iakov ging in het leger en werd door de Reichswehr in 1943 gevangen genomen. Toen de nazi’s over zijn vrijlating met Stalin probeerden te onderhandelen weigerde deze steevast met de woorden: ‘Ik heb geen zoon die Iakov heet.’ Na een verblijf in drie concentratiekampen pleegde deze uiteindelijk zelfmoord in Sachsenhausen.

Koba la Terreur is geen synthese geworden van de honderden boeken die de auteur over dit onderwerp heeft gelezen, noch een opeenstapeling van diverse, willekeurig gekozen feiten. Het is ook geen geschiedenisboek, noch een beschouwing over ‘Het Kwaad.’ Koba la Terreur, is een brug, een eye-opener, een intimistisch boek dat nu eenmaal moest geschreven worden over ‘Vadertje Stalin’, de gek met de grote snor die op een dag verklaarde: ‘De dood lost alle problemen op. Geen mensen, geen problemen.’


Recensie door Sonja De Schaepdryver

Martin Amis, Koba la Terreur, L’Oeuvre, 2008, 379 pp.

Links
mailto:sonja.de.schaepdryver@skynet.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be