De shockdoctrine: de opkomst van rampkapitalisme

boek vrijdag 29 februari 2008

Naomi Klein

Het is alweer acht jaar geleden dat de Canadese journalist Naomi Klein zich nestelde in de voorhoede van de anti-globalisten met de wereldwijde bestseller No Logo. Sindsdien reist ze de wereld over en deed ze onder andere verslag van de oorlog in Irak in 2003. Aanvankelijk wilde ze een boek schrijven over hoe een land in ‘shock’ zoals Irak makkelijk ten prooi valt aan gierige neoconservatieven die er, buiten de bevolking om, versneld een vrije markt willen invoeren en terloops het land plunderen. Klein breidde haar onderzoek echter uit naar de crises van de afgelopen 35 jaar in Latijns-Amerika, Zuid-Afrika, Polen, Rusland en Azië. Het resultaat, de shockdoctrine, is een lijvig werk dat het midden houdt tussen indrukwekkende onderzoeksjournalistiek en een politiek manifest met voetnoten. De hoofdstelling: de vrije markt is in deze landen geen vrije keuze van het volk geweest maar met ‘shocks’ opgelegd.

Twee wetenschappers

Aan de basis van Klein’s verhaal staan twee wetenschappers: de eerste is de Canadese psychiater Eric Cameron die in de jaren vijftig geld met CIA-geld zijn patiënten op eigenzinnige wijze wilde ‘genezen’. Cameron diende een overdaad aan medicijnen en elektroshocks toe om hen volledig van hun persoonlijkheid te ontdoen en als gezond persoon te ‘herscheppen’. De tweede wetenschapper was de in 2006 overleden econoom Milton Friedman die zijn radicale vrije marktdenken ontwikkelde op de Universiteit van Chicago. Aldaar leidde hij een troep volgelingen (de Chicago Boys) op die vanaf de jaren zeventig landen in crisis werden ingevlogen om hun puriteinse ideeën door te drukken. ‘Alleen een crisis kan leiden tot ingrijpende economische hervormingen’, aldus Friedman. Beide wetenschappers werkten graag met een schone lei.

De shockdoctrine was geboren. Wanneer een land door Tsunami, staatsgreep, of financiële crisis werd getroffen en gedesoriënteerd deze eerste ‘shock’ te boven probeerde te komen, werd de weerloze bevolking neoliberale hervormingen in de maag gesplitst die ze anders nooit had geaccepteerd. Oude systemen en verhoudingen zouden op Friedman’s aandringen volledig weggevaagd moeten worden. Op een dergelijke tweede ‘shock’ volgde vaak een derde: tegenstand werd de kop in gedrukt met martelpraktijken. Dr. Cameron’s behandelingmethoden strekten hier veelal tot voorbeeld.

De shockdoctrine in actie

De ‘shockdoctrine’ vond voor het eerst plaats in Zuid Amerika, waar met hulp van de CIA regeringen werden omvergeholpen en door Friedman opgeleide Zuid Amerikaanse economen aan het werk konden. De kersverse Chileense dictator Pinochet privatiseerde staatsbedrijven, slankte de overheid af en trok buitenlandse investeerders aan. Andere militaire junta’s volgden het voorbeeld. Dissidenten werden bedreigd, gemarteld of uit een vliegtuig gekieperd. De Chileense econoom Orland Letelier vond dat Friedman’s adviezen direct verband hielden met deze terreur. Ook Letelier werd in 1976 door Pinochet’s geheime dienst uit de weg geruimd.

Ander landen volgden. Een greep: China kreeg begin jaren tachtig Friedman op bezoek die een ‘meedogenloze ingreep’ van privatisering benadrukte, terwijl een tot de tanden bewapende volkspolitie van 400.000 man elke oproep tot meer democratie neersloeg. Het Rusland dat duizelde na de staatsgreep van Boris Jeltsin in 1993 werd, met steun van de VS en de Chicago Boys, ontdaan van prijscontroles op levensmiddelen zoals brood, en rigoureus geprivatiseerd, beleid dat volgens Klein enkel met een ‘politiestaat’ staande kon worden gehouden. De Azië crisis van 1997 bood het IMF (bestuurd door Friedman-adepten) de kans om programma’s op te zetten waarbinnen staatsbedrijven in de uitverkoop werden gedaan. De Tsunami tijdens de kerst van 2004 bracht de regering van Sri Lanka ertoe om met leningen van de Wereldbank haar stranden van plaatselijke vissers te ontdoen en luxueuze hotels te bouwen. De aanslag op de Twin Towers van 9/11 gaf Bush vrij spel om Irak met Shock and Awe om te toveren tot een vrije markt (Cameron’s marteltechnieken incluis).

Friedman heeft ondanks een stroom aan protesten altijd beweerd geen kwaad te zien in zijn adviezen aan misdadige regimes. Klein laat het, ondanks veel suggestieve passages, in het midden of Friedman nu zo’n slecht mens was, of gewoon misleid. In ieder geval hebben zijn theorieën volgens Klein weinig goeds uitgehaald. In de landen die de Chicago Boys hervormden, groeiden bijna zonder uitzondering de werkloosheid, de armoede en de inkomensverschillen. In Chili kromp de economie het land kent bijna ’s werelds grootste inkomensongelijkheid. In het Rusland van Jeltsin kwamen er 70 miljoen armen bij.

Rampkapitalisme

Klein toont aan dat slechts een kleine bovenlaag beter werd van de shockdoctrine; toevallig de bovenlaag die bij de hervormingen betrokken was. Deze elite bestond uit een machtige alliantie tussen grote bedrijven en een klasse van rijke politici. De oligarchen die Jeltsin met veel geld aan de macht hielden, mochten Russische oliegiganten, mijnen en wapenfabrieken voor een prikkie overnemen. Ook de oorlog in Irak bleek een ‘kapitalistische vreetpartij’ voor Amerikaanse reuzen als Halliburton, Home Depot en vele particuliere beveiligingsbedrijven. Dubieuze figuren als Donald Rumsfeld en Dick Cheney konden megadeals sluiten voor hun bedrijven. Het was Rumsfeld geweest die als minister taken van het Pentagon uitbesteedde aan de ‘efficiëntere’ private sector, en de vernietiging en opbouw van Irak was deels in handen van de vele ‘contractanten’ die het werk van de ambtenaar over hadden genomen.

Dit rampkapitalisme is niet incidenteel van aard. Klein beziet met zorg de trend dat de wereldeconomie baat heeft bij conflicten. De zogenaamde kanonnen-kaviaar index, die voor Irak altijd een negatief verband aangaf tussen de verkoop van gevechtsvliegtuigen (kanonnen) en zakenvliegtuigen (kaviaar), laat de laatste jaren zien dat de verkoop van beide tegelijkertijd stijgen. Wapenhandelaars, de highttech-veiligheidsindustrie en bouwondernemingen hebben vandaag de dag alle belang bij wereldwijde instabiliteit. Conflicten drijven de koers van veiligheidsbedrijven op. Israël exporteert sinds 2006 bijna 40% meer diensten die aan terreurbestrijding gerelateerd zijn. De ‘prikkel tot vrede’ is ver te zoeken, aldus Klein.

Klein’s kruistocht

Al met al is De shockdoctrine geen plezierbrevier. Niet alleen zijn de zorgvuldig gedocumenteerde misstanden deprimerend, ook de motieven die Klein toedicht aan de hoofdpersonen laten de lezer met een cynisch mensbeeld achter. Klein gaat soms zover te suggereren dat economen en beleidsmakers rampen willen veroorzaken om hun liberale agenda door te drukken. Ze suggereert veelal complotten die er niet zijn. Ook Joseph Stiglitz, Nobelprijswinnaar in de economie en veelschrijver op Klein’s onderwerpen, ziet eerder een opeenstapeling van fouten, dom beleid, arrogantie en enkele onrechtvaardigheden.

Klein’s kruistocht tegen liberalisme in het algemeen komt niet van de grond. Het feit dat neoliberalen een land omzeep hielpen door de bevolking in crisis te passeren en geen goede openbare aanbesteding van wederopbouw te organiseren, zegt meer over arrogantie dan ideologie. Ook geeft ze weinig rekenschap van het beleid van medestanders die de vrije markt radicaal afwijzen, zoals Poetin en Chavez, of het feit dat Marxisme zich ook aan crises laaft. Klein is op haar best als ze het middenpad kiest en zowel markten en instituties erkend. Het laatste hoofdstuk, een vrolijker noot, ziet dat leefgemeenschappen kunnen leren van shockbehandelingen elders, en zich niet laten passeren na een collectief trauma. Klein’s boek is een kansrijke bijdrage aan deze weerbaarheid.


Zie ook de korte film: http://www.naomiklein.org/shock-doctrine/short-film



Recensie door: Paul Teule

Naomi Klein, De shockdoctrine: de opkomst van rampkapitalisme, Vertaald uit het Engels door M. Stoltenkamp, Uitgeverij De Geus, 2007, 672 blz.

Links
mailto:Paulteule@hotmail.com
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be