De drie kritieken

boek vrijdag 15 oktober 2004

Immanuel Kant

De Duitse filosoof Immanuel Kant werd geboren op 22 april 1724 in de Oostpruisische stad Königsberg, het tegenwoordige Kaliningrad, als vierde van de negen kinderen van een arme zadelmaker. Kants ouders waren toegewijde aanhangers van het destijds heersende vrome piëtisme, een hervormingsbeweging binnen de Lutherse kerk. De piëtische atmosfeer van het ouderlijke huis was van grote invloed op de levensstijl en het levenswerk van de filosoof Kant. Hoewel het piëtisme in sommige opzichten ook anti-intellectueel was, was het één van de drijvende krachten achter de verspreiding van het onderwijs in Duitsland.

Kant was immens populair bij de burgers van Königsberg vanwege zijn charme, humor en welsprekend. Hij studeerde aan de plaatselijke universiteit, waar hij in 1770 hoogleraar werd in logica en metafysica. In zijn colleges formuleerde hij de gedachten die hij tien jaar laten zou publiceren in boeken en welke van cruciale betekenis zijn voor de Westerse filosofie. Om een plaats te veroveren tijdens één van Kants hoorcolleges moest men al om zes uur ’s ochtends in de kamer zijn waar hij om zeven uur zijn uiteenzetting begon. “Kant had een bijzonder knappe methode om metafysische begrippen in te voeren en definiëren. Het leek erop dat hij zijn onderzoek uitvoerde in aanwezigheid van zijn toehoorders, alsof hijzelf voor het eerst aandacht besteedde aan het vraagstuk. Geleidelijk voegde hij nieuwe belangrijke begrippen toe en bracht verbeteringen aan in eerder gegeven verklaringen. Ten slotte bereikte hij dan een definitieve conclusie over het onderwerp, dat hij vanuit alle gezichtshoeken grondig had onderzocht. De oplettende luisteraar had hij op die manier niet alleen kennis over het onderwerp gegeven, maar ook een les in methodisch denken”, aldus Reinhold Bernhard Jachmann, één van Kants leerlingen.

Kant had een voorliefde voor reisverhalen, en kreeg heel wat aanbiedingen van andere universiteiten. Toch verkoos hij om in zijn geboortestad te blijven, omdat het volgens hem de beste omstandigheden bood voor de ontwikkeling van zijn filosofie. Desondanks zijn streng christelijke opvoeding, kunnen we Kant gerust omschrijven als één van de belangrijkste Verlichtingsfilosofen. Zijn bekendste werken zijn de zogenaamde drie ‘Kritieken’: de Kritiek van de zuivere rede (1781), de Kritiek van de praktische rede (1788) en de Kritiek van de oordeelskracht (1790).

Met de Kritiek van de zuivere rede wenste Kant de grote filosofische tegenstelling uit zijn tijd te boven komen, namelijk die tussen de empiristen en de rationalisten, tussen waarneming en verstand. Centraal hierin stond de vraag: wat kunnen wij kennen? Kant vond dat zowel de waarneming als het verstand bij het ervaren van de wereld een belangrijke rol speelden. Hij vond echter dat de rationalisten te veel nadruk legden op wat het verstand kan bijdragen, en hij vond dat de empiristen te eenzijdig het accent hadden gelegd op de waarnemingen. Qua uitgangspunt is Kant het eens met de empiristen dat al onze kennis over de wereld van onze waarneming stamt, maar ook dat in ons denkvermogen belangrijke voorwaarden besloten liggen voor de wijze waarop we de wereld om ons heen interpreteren. Volgens Kant ontvangen we onze waarnemingsindrukken niet passief, maar worden ze binnen ons eigen denkvermogen ook gekleurd door onze opvattingen.

De Kritiek van de zuivere rede is met andere woorden een systematische verhandeling over metafysica en kennistheorie. In de Kritiek van de praktische rede komt de ethiek aan bod. Volgens Kant hebben alle mensen een aangeboren ‘praktische’ rede, een denkvermogen dat ons op zedelijk gebied vertelt wat goed en fout is. Zijn Kritiek van de oordeelskracht ten slotte behandelt in hoofdzaak de esthetica. Kant maakt hierbij o.a. een analyse van menselijke gevoelens en oordelen betreffende schoonheid (smaak) en het verhevene (het sublieme).

Kant stierf op 12 februari 1804, en werd begraven onder grote belangstelling. In 1881 werd zijn verwaarloosde graf gerestaureerd, en in 1924 werden zijn overblijfselen overgebracht naar een neoklassieke zuilengang bij de kathedraal van Königsberg. In 1950 werd zijn sarcofaag echter opengebroken en leeggeroofd door vandalen. Königsberg was inmiddels omgedoopt tot Kaliningrad en behoorde tot de voormalige Sovjet-Unie. Op zijn bronzen cenotaaf staat één van zijn bekendste uitspraken: “Hoe meer en vaker ik erover nadenk, met des te meer bewondering en eerbied vervullen twee dingen mijn gemoed: de sterrenhemel boven mij en de zedelijke wet in mij”.

Exact 200 jaar na de dood van Immanuel Kant verscheen bij Uitgeverij Sun het boek De drie kritieken, een ruime selectie uit het omvangrijke werk van deze grote filosoof, met inleidende en verbindende tussenteksten door Raymund Schmidt. Deze verklarende teksten zijn misschien wat oubollig van stijl, maar dit boek is dan ook in 1975 in het Duits verschenen en pas nu in het Nederlands vertaald door Henrieke van Riel en Marja Nusselder.

In het boek komen niet enkel de drie Kritieken aan bod, maar ook de voorkritische periode, en het opus postumum, het nagelaten werk van Kant. Men kan het boek terecht beschouwen als een Kant-anthologie die de weg toont tot de ‘gehele’ Kant, tot de ‘filosoof’ Kant, en die niet uitsluitend de Kritieken behandelt, maar een totaaloverzicht biedt van Kants filosofisch project. Men moet het boek ook opvatten als een inleiding, dat aanvulling behoeft door een diepgaander studie van de afzonderlijke werken van Kant en die van zijn talrijke commentatoren.


Recensie door David Joly

Immanuel Kant, De drie kritieken, Sun, 2003, 472 blz, ISBN 90 5875 037 X, € 29,50

Links
mailto:david.joly@wijsbegeren.be http://www.wijsbegeren.be/
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be