De tien geboden voor het brein

boek vrijdag 02 maart 2012

René Kahn

Hersenwetenschap is ‘in’, zeker sinds Dick Swaabs bestseller Wij zijn ons brein. Hierin wordt de manier waarop onze hersenen ons gedrag bepalen beschreven, vanaf de baarmoeder tot de dood. Het is een veelomvattend boek waarin de basisbegrippen van het hersenonderzoek en de meest recente inzichten worden uitgelegd. ‘Na lezing van dit boek zul je beter begrijpen waarom je bent wie je bent’ aldus de uitgeverij – een hele claim, die op mechanisch niveau klopt, maar nog niet veel zegt over je persoonlijkheid, individuele doelen of de inhoud van je gedachten.

Bovendien, de constatering hoe bepalend de hersenen zijn, is maatschappelijk gezien nog maar het begin. Ouders met een huilbaby of een lastige puber gingen honderd jaar geleden misschien raad vragen aan een dominee of pastoor. In de jaren ’50 kochten ze een boek van Dr. Spock en in de jaren ’70 gingen ze naar een gespreksgroep. En tegenwoordig kopen ze een boek over de werking van het babybrein of het puberbrein. Kortom, nieuwe kennis leidt tot nieuwe trends.

Daarbij komt dat kennis over de bepalende invloed van onze genen of hersenen sommige mensen wel erg goed uitkomt om de morele verantwoordelijkheid voor hun daden van zich af te schudden. ‘Ik kan er niets aan doen dat ik me agressief gedraag; het zit nu eenmaal in mijn genen! En weten we niet sinds kort dat er eigenlijk geen vrije wil bestaat? Dat ik een bankoverval pleegde is dus helemaal mijn schuld niet!’ Dit soort determinisme is onhoudbaar en gaat voorbij aan de invloed van opvoeding, omgeving, de keuzes die vooraf gingen aan al dan niet impulsieve daden en onze verantwoordelijkheid als moreel handelend wezen ten opzichte van anderen. Naast onderzoek naar de werking van de mens op mechanisch niveau blijven we dus kijken naar alles waar we wél invloed op hebben – moraal en cultuur bijvoorbeeld.

In het boek Wat te doen met ons brein? – het klinkt als een logisch vervolg op het boek van Swaab – stelt de Franse hoogleraar filosofie Catherine Malabou dat wij grotendeels verantwoordelijk zijn voor ons brein. De hersenen krijgen namelijk vorm door de keuzes die we maken en het leven dat we leiden. Miljarden neuronen vormen in onze hersenen een netwerk van verbindingen. Maar die blijven niet hetzelfde. Sommige verbindingen kunnen we versterken, terwijl andere zwakker worden doordat we ze nauwelijks aanspreken. Het leren van nieuwe (en moeilijke) informatie leidt bijvoorbeeld tot de vorming en differentiatie van nieuwe cellen in het brein, en bij mensen die een muziekinstrument bespelen zijn bepaalde hersengebieden gevoeliger en meer ontwikkeld dan bij anderen. Pianospelen en zingen doen zelfs het IQ van kinderen toenemen. Wij zijn ons brein, goed, maar dat brein blijft niet hetzelfde en ligt ook niet buiten onze invloedssfeer. Invloeden waaraan wij ons blootstellen, zoals studie, stress, interactie met vrienden of lichaamsbeweging bepalen de manier waarop het brein zich ontwikkelt. Het brengt Malabou tot de conlcusie dat wij niet alleen de producten, maar ook de makers van onze hersenen zijn.

Het recente boekje van de Nederlandse hoogleraar psychiatrie René Kahn, De tien geboden voor het brein, sluit bij deze visie (en de huidige trend) aan. Het is er als het ware een invulling van, bestaande uit tien goed onderbouwde adviezen hoe we het beste voor de hersenen kunnen zorgen. Volgens Kahn moeten we de hersenen zien als spieren die we verzorgen en trainen. ‘Het brein is een niet veel minder flexibel, vormbaar en trainbaar deel van ons lichaam dan onze spieren.’ Daar zijn mensen zich nog te weinig van bewust. Het is opmerkelijk, schrijft Kahn, hoe veel aandacht we hebben voor fysiek welbevinden en uiterlijke schoonheid, en hoe relatief weinig voor cognitieve en sociale gezondheid. Dat is niet gestoeld op inzichten uit de biologie, want ‘de hersenen zijn net zo beïnvloedbaar als elk ander orgaan in ons lichaam.’ Hoe veel invloed we precies hebben is nog niet bekend, maar het is groot genoeg om verschil te maken.

Een van de adviezen is bijvoorbeeld dat we moeten blijven studeren en onszelf uitdagen met kennis: zonder training groeit ons brein niet. Een ander advies luidt ‘drink niet’. Het is al lang bekend dat excessief alcoholgebruik de hersenen en andere organen ernstig aantast. Het Korsakoff-syndroom, waarbij het vermogen om nieuwe gebeurtenissen te onthouden bijna volledig verwijnt, is daar het bekendste voorbeeld van. Maar lange tijd dacht men dat gematigd alcoholgebruik niet schadelijk was. Recent onderzoek toont aan dat dat niet klopt. Eén glas alcohol tast het geheugen en leervermogen al aan en belemmert de vorming van nieuwe hersencellen. Mensen mogen dit ‘gebod’ van Kahn best negeren – als ze maar weten wat de prijs is.

Daarnaast raadt Kahn ons aan om stress vermijden. Stress zorgt ervoor dat we minder goed beslissingen kunnen nemen en doet onze motivatie afnemen. Tijdelijke stress is niet schadelijk, maar stress die lang aanhoudt of ons het gevoel geeft dat er geen uitweg is wél. Het brengt Kahn tot de conlcusie: ‘Zorg daarom dat u niet klem komt te zitten en dat u anderen niet in een hoek drijft. Anders gezegd: wees vrij en geef vrijheid. Het morele aspect van dit adagium is evident. Nu kent u ook het biologische imperatief ervan.’

Het boekje van René Kahn is kort, duidelijk gestructureerd – één hoofdstukje voor elk gebod – en vlot geschreven. Hij weet als geen ander wetenschappelijke kennis op een heldere en soms grappige manier te verpakken (over een onderzoek naar het effect van studeren dat in Duitsland werd uitgevoerd: ‘Dit effect blijft niet beperkt tot Duitsers.’ Na het hoofdstukje over slaap: ‘Daar kunt u uw voordeel mee doen. Welterusten.’) Een aanrader voor iedereen die, naast kennis over de hersenen an sich, ook wil weten hoe je er het beste voor kunt zorgen.


Recensie door Isabelle Buhre

Lees ook:

Catherine Malabou, Wat te doen met ons brein?, Uitgeverij Boom, 2011

René Kahn, De tien geboden voor het brein, Uitgeverij Balans, 2011

Links
mailto:isabelle@liberales.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be