Balans van de macht

boek vrijdag 04 april 2003

Robert Kagan

Het onbegrip en wantrouwen tussen de Verenigde Staten en Europa neemt toe. Europa vindt Amerika autoritair en oorlogszuchtig, de Verenigde Staten beschouwen Europa als onverantwoordelijk en zwak. De Amerikaanse auteur en publicist Robert Kagan verklaart deze kloof vanuit de historie van Europa en Amerika. Europa voelde na twee gruwelijke oorlogen de noodzaak om aan een bloedig verleden te ontsnappen. Dat leidde tot een buitenlandse politiek van overleg en compromis. De Verenigde Staten daarentegen zijn ervan overtuigd dat machtsvertoon noodzakelijk is om vrede te kunnen handhaven. Het boek Balans van de macht van Robert Kagan is een urgente en actuele analyse van de relatie tussen Amerika en Europa, geschreven door een briljant journalist op het gebied van internationale betrekkingen.

Europa handelt ter verwezenlijking van de 'eeuwigdurende vrede' van Kant, terwijl de VS hun macht uitoefenen in de 'anarchistische' wereld van Hobbes. Met deze vergelijking legt de auteur onmiddellijk de essentiŽle tweespalt bloot tussen Europa en de VS. Amerikanen verkiezen dwang boven overreding, unilateralisme boven internationale instellingen als de VN, en staan ze sceptischer tegenover internationale wetgeving. Al deze elementen kwamen duidelijk aan bod in de weken voor de inval in Irak. Terwijl de VS het als vanzelfsprekend vinden om Saddam Hoessein met grove middelen opzij te schuiven, trekken landen als Frankrijk en Duitsland volop de kaart van de verenigde Naties en de diplomatie. De VS verwijten het 'oude Europa' van morele zwakte in de vorm van een appeasement zoals Frankrijk en Groot-BrittanniŽ dit in de jaren '30 tegenover nazi-Duitsland betoonden. Toen probeerden Fransen en Britten Adolf Hitler te overtuigen aan de onderhandelingstafel en hem via allerlei akkoorden aan banden te leggen. Maar juist die tijdrovende diplomatie gaf de nazi's de kans om zich jaar na jaar beter te bewapenen, tot de democratische landen Duitsland niet langer konden afschrikken en zelf werden aangevallen.

Het verschil in benadering van internationale problemen als vrede en stabiliteit blijkt nog duidelijker uit het verschil aan belangstelling voor de defensieuitgaven tussen de Amerikanen en de Europeanen. De VS investeren volop in nieuwe militaire technologieŽn terwijl de Europese landen besparen in hun defensieuitgaven. Europa geeft minder dan 2% uit aan defensie, in de VS is dat thans 3% en dit percentage stijgt nog jaarlijks. Het gevolg is dat Europa niet langer in staat is om op een succesvolle manier een kleinere oorlog zoals in de Balkan te voeren terwijl de VS dat op grote schaal en ver van het thuisland wel kan. Europa heeft gewoon te weinig militaire slagkracht om haar diplomatieke ambities af te dwingen. Daarbij vinden de meeste Europeanen dat men het gevaar van Saddam Hoessein beter kan dulden dan het risico te nemen meer problemen te veroorzaken. Een dergelijke houding lijkt wel correct maar is ook deels hypocriet want de Europeanen rekenen wel op de Amerikaanse veiligheidsgarantie als Europa zelf in gevaar zou komen. Die houding vloeit trouwens voort uit de Koude Oorlog waarbij West-Europa willens nillens afhankelijk was van de Amerikaanse veiligheidsparaplu.

"Het onvermogen om op dreigingen te reageren leidt niet alleen tot tolerantie. Het kan ook tot ontkenning leiden", aldus de scherpe analyse van Robert Kagan. Mijn inziens gaat de auteur hier te snel voorbij aan de oprechte overtuiging van Europeanen dat men alleen via een internationale rechtsorde kan komen tot duurzame oplossingen. Daarvoor hebben ze in het verleden een tol betaald die diep in het collectieve geheugen verankerd zit. Nationale amities temperen ten bate van internationale vrede. Dat is het Europese ideaal dat zo treffend verbeeld werd met het beeld van Kohl en Mitterand die hand in hand de geboorte van het echte Europa gestalte gaven. En dat ideaal willen Europeanen ook uitbreiden op wereldschaal. "De Europese eenwording laat zien dat het mogelijk is om ook na generaties van vooroordelen, oorlog en lijden compromissen te vinden en tot verzoening te komen", aldus Chris Patten. Het is, samen met de opmerkelijke verzoeningspolitiek van Nelson Mandela die er in Zuid-Afrika in slaagde de machtsoverdracht zonder bloedvergieten te laten verlopen, een van de weinige historische voorbeelden die aantonen dat eenheid en vredevol samenleven zonder geweld mogelijk is en uiteindelijk veel duurzamer blijkt te zijn.

Amerikanen daarentegen blijven geloven in hun militaire maar ook morele suprematie. Daar komt nog een flinke dosis eigenbelang bij. De afkeuring van het Kyoto-akkoord, de verwerping van het Internationaal Strafhof en de recente beslissing om zonder VN-mandaat te vechten tegen Irak zijn niet zozeer geÔnspireerd door morele overwegingen, maar wel door politieke en economische motieven die de positie van de VS nog moeten verbeteren. Kagan schrijft dat deze mentaliteit niet recent is en al aanwezig was onder de regering Clinton, maar meer dan zijn voorganger toont Bush dat de mening van de 'klassieke bondgenoten' van de VS hem weinig of niets kunnen schelen. Erger dan het eigenbelang is evenwel het feit dat de Amerikanen met hun houding de universele geldigheid van bepaalde humane principes naast zich neer leggen. De stofwolken, die de aanslagen van 11 september en de recente oorlog in Irak hebben veroorzaakt, verhinderen een klare kijk op de weg naar een kantiaanse wereldvrede.

De auteur stelt de vraag of er nog wel sprake is van 'het westen'. Deze vraag is even intrigerend als de vraag of er ook sprake is van 'het oosten'. Persoonlijk denk ik dat men in 'het oosten' thans beter begrijpt dat er 'diverse soorten westen' bestaan dan omgekeerd. Vanuit 'het oosten', en dan vooral vanuit de Arabische wereld, ziet men het verschil tussen de Amerikaanse radicaliteit en de Europese nuancering. Intussen trachten tal van Westerse (en vooral Amerikaanse) media 'het oosten' te simplifiŽren tot ťťn religieuze, politieke en zelfs anti-westerse homogeniteit. Hťt westen bestaat niet, net zoals hťt oosten niet bestaat. Maar duidelijk is wel dat de radicale tendenzen uit Oost en West het steeds meer op elkaar gemunt hebben. Vandaar de aanslagen van 11 september en de daarop volgende radicalisering bij de Amerikanen.

Robert Kagan voorspelt dat we een langdurige periode van Amerikaanse hegemonie zijn binnengegaan. De Amerikaanse bevolking groeit immers sneller en wordt jonger terwijl de Europese bevolking in snel tempo vergrijst en in aantal zelfs afneemt. Daardoor zullen Europeanen in de toekomst nog meer aan sociale zorg en minder aan defensie kunnen besteden. Het gevolg zal zijn dat Europa steeds meer de eigenzinnige houding van de VS moet ondergaan. Uiteindelijk zullen Europeanen zelfs inzien dat gewelddadig optreden van de VS soms nodig zal zijn om universele principes - die Europeanen met zoveel vuur verkondigen vanop een veilige preekstoel - af te dwingen op het terrein. Want vaak zal dat optreden nog het beste middel zijn om de vooruitgang van de mensheid en de naleving van de mensenrechten af te dwingen en te beschermen. De auteur besluit dat de Europeanen best zo snel mogelijk starten met de opbouw van een eigen Europese defensiemacht, zelfs al is die marginaal. Op termijn is dit de enige manier om de VS te temperen en terzelfdertijd te helpen. Omdat Amerika in elk geval meer baat heeft bij (minimale) materiŽle en morele steun van haar bondgenoten dan van Europese vrees en zelfs vijandigheid. Eind april 2003 komen Frankrijk, BelgiŽ en Duitsland bijeen om de eerste contouren van een dergelijke Europese defensiemacht uit te tekenen. Net een Europees leger zou, in het licht van de collectieve herinnering, een strategie voeren waarin morele overwegingen evenzeer of zelfs meer zouden spelen dan militaire doelstellingen. Pas dan komt Kant's droom van een eeuwige vrede een stukje dichterbij.

Het boek van Robert Kagan is verplichte lectuur voor al wie de huidige spanningen tussen de VS en Europa wil begrijpen. Het legt uit waarom de VS zo nodig willen ingrijpen en waarom Europa zo terughoudend is in de Irakese kwestie. Het doet ons ook inzien dat de Europese houding niet alleen is ingegeven door morele motieven maar ook door een gebrek aan kracht.


Recensie: Dirk Verhofstadt (verhofstadt.dirk@pandora.be)

Robert Kagan, Balans van de macht, De Bezige Bij, 2003

Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be