Ik ben op congres in een buitenwijk van Buffalo, New York. De precieze oorsprong van de naam van de stad is onduidelijk, maar dat hier vroeger veel bizons graasden is zeker. Daar is nu niets meer van te merken. Het lijkt hier wel één grote parkeerplaats. De asfalt- en betonindustrie deed wat van haar werd verwacht. Ze hoefde er niet eens voor te lobbyen. Alles, maar dan ook alles, moet bereikbaar zijn met de auto. Het is, toch in meerdere Staten, typisch Amerikaans.

Al even typerend is de enorme hoeveelheid religieuze literatuur in de boekenwinkels. Eerder vandaag bezocht ik de plaatselijke Barnes & Noble, een keten met een behoorlijk goed aanbod, over van alles en nog wat. Er stond een hele rij boekenkasten onder het label “christian life”. Over geen enkel ander onderwerp zijn zoveel boeken voorradig. Andermaal realiseer ik me hoe gelukkig de Amerikanen zich mogen prijzen dat de Founding Fathers secularisten waren.

Stel dat het anders was, dat ze de vrijheid van godsdienst en de scheiding tussen kerk en staat niet zo duidelijk in de grondwet hadden vastgelegd, dan verbleef ik nu wellicht in een christelijke theocratie. (Of niet, want een theocratie laat immers geen congressen toe waarin het vrije en kritische denken centraal staat en men ongestraft alles in vraag mag stellen.) In een theocratie laat men zich leiden door wetten, regels en normen waarvan men denkt dat God zelf ze heeft geopenbaard, of op zijn minst inspireerde.

Politici houden zich dan niet bezig met de vraag hoe een volk vreedzaam kan samenleven, of hoe men welvaart en welzijn creëert, maar met de precieze interpretatie van Gods woord. Hedendaagse voorbeelden vinden we in Saoedi-Arabië, Iran en Vaticaanstad. In een theocratie is geen ruimte voor de beleving en expressie van een ander geloof of levensbeschouwing dan dewelke toevallig als de enige echte ware is geïnstitutionaliseerd.

Gelukkig voor de Amerikaanse samenleving is ze seculier ingericht, waardoor men met een hele waaier aan geloofsovertuigingen kan experimenteren. In de boekhandel zijn duizenden boeken over het “christelijke leven” te vinden, maar de onderlinge verschillen daartussen zijn groot. Ik zie boeken over het katholicisme, het anglicanisme, het lutherisme, het calvinisme, het anabaptisme, het presbyterianisme, enzovoort. Werkelijk voor elk wat wils. Ook de mormonen, de getuigen van Jehova en de orthodoxe christenen vinden hier hun gading. De sectie “christian life” is overigens maar een onderdeel van alles wat onder “religie” valt. Een beetje verder staan er boeken te koop over Scientology, over de Islam, het Jodendom, het Boeddhisme en wat weet ik al meer. Over satanisme en wicca vond ik niets, maar ik heb misschien niet lang genoeg gezocht.

Iedereen behoort tot de minderheid

Anders dan vaak wordt gedacht, bepleit het secularisme niet dat zoveel mogelijk mensen zich tot het atheïsme of het vrijzinnig humanisme moeten bekeren. Er zijn tal van gelovigen die seculier zijn, omdat ze begrijpen dat het secularisme noodzakelijk is voor een open, diverse en tolerante samenleving. Gelovigen voelen zich soms bedreigd door de basisprincipes van het secularisme. Dat is geheel ten onrechte, want in werkelijkheid zijn die principes in hun voordeel, net zoals ze in het voordeel zijn van agnosten, vrijdenkers en atheïsten. In moderne, democratische en open samenlevingen leven mensen met zeer uiteenlopende levensbeschouwingen.

De kans dat je tot een minderheidsgroep behoort, is veel groter dan dat je persoonlijke religie of mens- en wereldbeeld toevallig de meerderheidsopvatting is. In de meeste democratische landen zijn er overigens niet echt meerderheidsopvattingen. Ook al zijn veel Amerikanen protestant, hun onderlinge verschillen zijn zo groot dat vrijwel elke protestant tot een stroming behoort die zelf ook weer een minderheid vormt.

Alleen al daarom heeft iedereen er baat bij om het secularisme te verdedigen. Dat biedt immers de beste garantie dat men kan geloven in wat men maar wil. Wil men echter begrepen worden door on- of andersgelovigen, dan dienen gelovigen hun waarden, principes en opvattingen consequent in een seculiere terminologie te formuleren. Dit betekent onder meer dat ze in debatten over publieke kwesties niet mogen verwijzen naar een of andere god, noch naar de bijbel, de koran, het boek van Mormon of welk boek dan ook dat men als heilig of geopenbaard beschouwt. Doet men dat toch, dan wordt een zinvol gesprek, met redelijke argumenten in plaats van dogma’s, erg moeilijk. Wat voor sommigen het woord van een god is, rechtstreeks medegedeeld aan een mens, is voor een ander louter het product van de menselijke verbeelding.

Daarenboven is het onderscheid tussen authentieke openbaringen en psychotische hallucinaties moeilijk te maken. Iedereen mag geloven in het bovennatuurlijke, hoe irrationeel en absurd ook, maar in het publieke debat, wil er überhaupt een debat mogelijk zijn, moeten we rationeel argumenteren. Het gebruik van dogma’s die teruggaan tot het vermeende woord van een godheid blokkeert elke zinnige vorm van overleg en leidt niet zelden tot sektarisch geweld. Voor het gebruik van ideologische dogma’s geldt uiteraard hetzelfde. Zo was de Sovjet-Unie onder Stalin geen seculiere democratie, maar een dictatuur, even ver verwijderd van het secularisme als theocratieën. Het officieel atheïstische Albanië onder Enver Hoxha was een totalitaire nachtmerrie, een spiegelbeeld van sommige theocratieën.

Seculiere taal en pluralisme

Laat ik een voorbeeld geven van het belang van rationele, niet dogmatische argumentatie. Neem een discussie over een ethisch beladen onderwerp, zoals stamceltherapie, kunstmatige voortplantingstechnologie, het homohuwelijk, abortus of euthanasie. Wie zich bijvoorbeeld op de bijbel beroept, kan verwijzen naar passages waaruit blijkt dat dit alles verboden is. Wie de bijbel niet aanvaardt als het woord van God, heeft hier evenwel geen enkele boodschap aan.

Wat heeft een hedendaagse ongelovige homo te maken met een passage uit de bijbel waaruit zou moeten blijken dat Jahweh tegen homo’s is? Bovendien is het niet moeilijk om in diezelfde bijbel passages te vinden die genocides en de slavernij goedkeuren. Waarom zou de ene passage vandaag relevant zijn en de andere niet? (Op homoseksualiteit staat overigens de doodstraf.)

Kortom, wie op basis van de bijbel ethische opvattingen heeft over abortus, euthanasie en andere moeilijke kwesties, moet zijn argumenten zo formuleren dat eenieder die kan begrijpen en op een rationele wijze kan overwegen. De argumenten kunnen overtuigend zijn, maar niet omdat sommigen ze als het woord van god beschouwen. In een democratische samenleving, met een toenemende variatie aan levensbeschouwingen, biedt een seculiere taal de beste garantie op een open dialoog en op vrijheid van levensbeschouwing voor iedereen.


De auteur is filosoof aan de UGent

Johan Braeckman

Links
mailto:Johan.Braeckman@UGent.be
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be