“Er bestaat slechts één werkelijk filosofisch probleem: zelfmoord,” opende Albert Camus zijn Mythe van Sisyphus, “oordelen of het leven de moeite waard is om geleefd te worden of niet.” Of dit wel of niet zo is heeft veel te maken met de vraag of we in staat zijn om zin te geven aan ons bestaan. Het gevoel dat we er voor anderen toe doen is fundamenteel voor een mens. Daar wringt vandaag het schoentje, aldus de Nederlandse filosoof Jan-Hendrik Bakker, want vereenzaming en het gevoel nutteloos te zijn nemen in onze hedendaagse wereld hand over hand toe.

In stilte is Bakkers antwoord op de vraag hoe aan deze vereenzaming en nutteloosheid te verhelpen. Tegen alle intuïtie in houdt hij echter geen pleidooi voor meer door de overheid georganiseerde social events, net zomin als hij een heksenjacht op het individualisme organiseert trouwens. Integendeel zelfs, willen we de hedendaagse malaise achter ons laten, dan nemen we beter een voorbeeld aan enkele bekende afzonderlingen - zoals hij de intellectuele kluizenaars noemt die hij in zijn boek opvoert - zoals Friedrich Nietzsche, Søren Kierkegaard of Henry Thoreau. Maar alvorens een oplossing aan te dragen, maakt Bakker natuurlijk een analyse van wat vandaag ons probleem is, en daarbij lijkt hij zijn pijlen toch vooral op het economische denken te richten dat ons leven zo overheerst.

Een vorig jaar uitgevoerde studie toonde bijvoorbeeld aan dat tegen 2020 de helft van de bevolking van Den Haag dik en eenzaam zal zijn. We gaan stilaan naar een samenleving die de socioloog David Riesman een tijd geleden al mooi beschreef met de boektitel The Lonely Crowd. Precies zoals het neoliberale denken het wil, zien we die samenleving als een jachtterrein waar we zoveel mogelijk buit uit moeten halen, schrijft Bakker, en wie niet meekan, en - zeker sinds de crisis van 2008 - misschien wel tegen een levenslange werkloosheid aankijkt, is een looser. Ons discours wordt overheerst door woorden als koopkracht, belastingschijven en modernisering van de arbeidsmarkt, alsof de gevolgen daarvan voor de identiteit van de concrete mensen verwaarloosbaar zouden zijn. We hebben een samenleving gecreëerd waarin mensen als zandkorrels op het strand zijn, drukt Bakker het beeldend uit, en bij de eerste de beste populistische bries waaien ze weg.

De mensen die ons een weg kunnen tonen uit deze sociologische en politieke doolhof zijn volgens Bakker bezielde individualisten die als onafhankelijke denkers tegen hun leefwereld aankeken, zich er zelfs van distantieerden, maar er tegelijkertijd ook hun steentje aan wilden bijdragen. Neem bijvoorbeeld Kierkegaard. Deze protestantse filosoof zette zich in de eerste helft van de negentiende eeuw af tegen de steeds verder om zich heen grijpende onttovering van de wereld en het ontstaan van de massacultuur. Dat was niets voor hem, zei hij, en hoe ouder hij werd, hoe meer hij zich uit het openbare leven terugtrok. Maar hij nam echter geen afscheid van de wereld. Nee, hij schreef boek na boek, alsof de duivel hem op de hielen zat, waarin hij zijn bezorgdheid over hetgeen hij om zich heen zag uitschreeuwde.

Dat Bakker geen leunstoelfilosoof is, maar daarentegen met zijn beide voeten in de hedendaagse cultuur staat, mag blijken uit de vele boeken en films die hij aanhaalt. The Road passeert, net zoals Dave Eggers’ The Circle, dat hij gebruikt om de oude idealen van authenticiteit, zelfkennis, autarkie en creativiteit af te zetten tegen de wereld uit deze roman, waar alles openbaar moet zijn en privacy beschouwd wordt als diefstal. Veel van de door Bakker aangehaalde voorbeelden gaan ook over de voldoening die een band tussen mens en natuur kan schenken. Henry Thoreau en zijn Walden ontbreken vanzelfsprekend niet, waarbij expliciet verwezen wordt naar de politieke redenen van Thoreaus twee jaar lange kluizenaarschap.

Walden gaat in feite niet over het leven in overeenstemming met de natuur, maar over het persoonlijk verzet van het individu tegen een staatsbestel dat hij onderdrukkend en pervers vindt. Maar ook meer hedendaagse wilderniszoekers komen aan bod in het boek, zoals Christopher McCandless, die na twee jaar ontbering in de Amerikaanse wouden stierf en nog amper dertig kilo woog, en Timothy Treadwell, ook wel Grizzly Man genoemd omdat hij uiteindelijk door zo’n beer opgevreten werd. Dit zijn geen belachelijke gekken, aldus Bakker, maar mensen die ons een weg vooruit kunnen tonen. En zelfs over Ted - Unabomber - Kaczynski zegt hij dat. Niet dat we het voorbeeld van deze met een IQ van 167 begiftigde lone wolf moeten volgen, maar wel omdat we zijn verzet tegen de geïndustrialiseerde wereld niet naast ons neer kunnen leggen.

De kluizenaars die Bakker opvoert zijn dus zeker geen heremieten die op een paal in de woestijn gaan zitten, maar wel mensen die een alternatief zoeken voor de nivellering en de ontmenselijking van hun leefwereld. Zelfs dandy’s als Baudelaire en Oscar Wilde horen daar bij, omdat ze in Parijs of Londen toch zichzelf bleven, hun medemensen wezen op hetgeen zij aan het verliezen waren en op een contradictoire manier het gelijk bewezen van Aristoteles toen deze meer dan twee millennia geleden al zei dat het grootste goed datgene is wat goed is voor zowel het individu als zijn omgeving. En die zag hij heel breed. Niet alleen familieleden dus, maar uiteindelijk ook alle medeburgers.

Twee zaken vallen op wat betreft Bakkers’ kluizenaars, dat het allemaal mannen zijn - wat hij voorzichtig verklaart door erop te wijzen dat vrouwen socialere wezens zijn, en dat geen van hen zelfmoord pleegde. Kluizenaars doen dat niet omdat ze de zin in hun leven hebben gevonden, zegt Bakker. Camus had het moeten weten.


Recensie door Marnix Verplancke

Jan-Hendrik Bakker, In stilte, een filosofie van de afzondering, Atlas Contact, 239 p., 2015, 19,99 euro.

Links
mailto:marnixverplancke@icloud.com
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be