De samenzwering

boek vrijdag 22 februari 2008

Imre Kertész

De samenzwering van Imre Kertész speelt in een niet nader omschreven duistere dictatuur ergens in Zuid-Amerika, na de Tweede Wereldoorlog. Gelijktijdig met de verijdeling van een aanslag maakt de geheime dienst een dossier aan van Enrique Salinas, zoon van de schatrijke eigenaar van het warenhuisketen Salinas. De twee zaken hebben in beginsel niets met elkaar te maken, maar volgens de logica van de dienst, loopt het slecht af met de jonge Salinas – en als terloops ook met zijn vader. Immers: “gebeurtenissen zelf hebben geen enkele betekenis en het leven kan als een reeks toevalligheden worden beschouwd, maar de politie is er om orde in de schepping te brengen”. Op valse beschuldiging volgt marteling, en om sporen – littekens – uit te wissen, worden vader en zoon voor het gemak maar allebei vermoord. Opgeruimd staat netjes.

Deze novelle uit 1977 verscheen in Hongarije indertijd als ‘vulmateriaal’ bij een ander werk van Kertész, Sporenzoeker. Zoals de auteur in zijn voorwoord stelt, was de uitgever bereid na Onbepaald door het lot (uit 1975, over hoe een veertienjarige jongen het concentratiekamp overleeft) weer eens iets van Kertész te publiceren, maar dan moest hij wel over ten minste tien drukvellen beschikken. Kertész, niet bepaald een snelschrijver, leverde bij Sporenzoeker, de tot het uiterste doorgevoerde abstractie van ‘Auschwitz’, binnen twee weken De samenzwering in, de tot het uiterste doorgevoerde abstractie van de totalitaire samenleving waarin hij leefde. Het feit dat dit werk toentertijd ondanks de censuur het licht kon zien, is opmerkelijk. Dat het bovendien lang na het vallen van de IJzeren Gordijn nog zo onaangenaam actueel is door voor de hand liggende parallellen met zaken die hier en nu spelen, maakt duidelijk dat de grens tussen democratie en totalitarisme kleiner is dan menigeen zou willen inzien.

Toch is De samenzwering allesbehalve een politiek pamflet – daarvoor zijn de wetmatigheden die Kertész blootstelt, te universeel. Hij past in deze novelle een vormfoefje toe – een advocaat maakt het dagboek openbaar van geheim agent Antonio Rojaz Martens, die zich na de val van de dictatuur voor een volksgericht moet verantwoorden. In de gevangenis houdt Martens een dagboek bij waarin hij afgeluisterde gesprekken en dagboekaantekeningen van vader en zoon Salinas aanhaalt. Het lijkt hier en daar een postmodern spel, een vorm die Kertész later tot in de finesses zal uitwerken in zijn romans Het fiasco en Liquidatie en die zijn karakteristieke methode wordt om de afstand te creëren tussen verhaal en verteller, nodig voor de bijtende ironie die inmiddels zijn handelsmerk geworden is.

Want ‘ironisch’ is alleen al het feit dat de beschreven gebeurtenissen verre van schokkend zijn. Alles lijkt juist volkomen logisch – zoals ‘Auschwitz’ dat al was in Onbepaald door het lot. Dat Martens zelf vindt dat hij eigenlijk niets verkeerds gedaan heeft – hij was immers maar een klein radertje in het systeem, handelde binnen de geldende regels en bovendien voerde hij slechts bevelen van hogerhand uit. Dat de bevelhebbers op tijd de benen hebben genomen. Dat niet veel meer dan verveling de jonge Salinas ertoe brengt zich bij het verzet aan te willen sluiten – bij gebrek aan werkelijke redenen is zijn opstandigheid niet meer dan puberale pathetiek. Want, legt zijn vader hem uit: ‘als een mens besluit te vechten, moet hij weten waarom hij dat gaat doen, anders heeft het geen zin. Tegen een machthebber vecht een mens meestal om zelf de macht te krijgen, of omdat die machthebber zijn leven bedreigt. Ik denk dat je zult moeten toegeven dat in ons geval geen van beide redenen zich voordoet.’

In het cynisme van vader Salinas schuilt echter meer dan aan de oppervlakte lijkt. Zijn opmerking is geen ongeïnteresseerd schouderophalen van iemand die volop geniet van zijn uitzonderingspositie of die zich verzoend heeft met de uitzichtloosheid van een onveranderbare situatie. In een discussie met zijn zoon, op zoek naar een ‘redelijk argument’ om bij het verzet te gaan, legt hij de grens bij ‘de realiteit’: ‘bij de mogelijkheid om te leven’, en nog scherper: ‘de mogelijkheid te overleven’. Om zijn zoon uit de buurt van het echte verzet te houden, ensceneert hij een nep-verzetsorganisatie waarbij Enrique wordt ingeschakeld. Maar voor een beetje geheime dienst maakt echt-onecht natuurlijk niets uit, je niet verzetten als verzet heeft overigens, net zomin als welke daad ook, geen enkele betekenis…

Nadat Kertész in 2002 de Nobelprijs kreeg, werd hem in eigen land door zijn critici aan de rechter zijde van het politieke spectrum verweten dat hij alleen maar over zijn ervaring als jood in Auschwitz kon schrijven – en dat hij dus geen echte schrijver was. Ook bevat een doorkijkje naar nazi’s en joden: in het land waar hooguit een paar honderd joden leven, krijgen ze van Martens’ kompaan Rodriguez de schuld van alle kwaad. Deze Rodriguez bewaart op zijn bureau een beeldje van de Boger-schommel, een marteltuig genaamd naar de ontwerper ervan, een van de meest sadistische kampbeulen van Auschwitz. Het beeldje staat inderdaad symbool voor het kwade in de mens dat, wat Kertész betreft, in ‘Auschwitz’ een bijzondere hoogte heeft bereikt, maar verre van uitzonderlijk is. Kertész bewijst keer op keer, dat het particuliere universeel is – heel simpel gezegd: er is niets nieuws onder de zon. Wat vernietigingszucht betreft, in ieder geval niet. Hij beschrijft het zo fijnzinnig als alleen de begaafdste schrijvers dat kunnen.


Recensie door Györgyi Dandoy



Deze tekst verscheen oorspronkelijk in NRC Handelsblad

Imre Kertész, De samenzwering, vertaald uit het Hongaars door Henry Kammer, Uitgeverij De Bezige Bij, 2005, 123 pagina’s, € 16,50

Links
Mailto:egbert@liberales.be
Share |

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be