De rechtenrevolutie

boek vrijdag 04 april 2003

Michael Ignatieff

Sinds de proclamatie van de Universele Verklaring van de Rechten van de Mens in 1948 hebben mensenrechten wereldwijd in de aandacht gestaan. Strijd om rechten - voor vrouwen, homosexuelen, minderheden - laait her en der steeds opnieuw op. Mensenrechten vormden zelfs de rechtvaardiging van een militaire interventie, namelijk in Kosovo in 1999. In Canada was de strijd van de aboriginals en van de Franstaligen voor erkenning van hun rechten aanleiding tot een ware rechtenrevolutie, iets wat men ook in Nederland en BelgiŽ ten aanzien van vrouwen, homosexuelen en minderheden inzake afkomst, religie en taal heeft gekend. De Canadese historicus en filosoof Michael Ignatieff analyseert in zijn boek De rechtenrevolutie de ontwikkeling van dit proces.

De aandrang voor meer rechten vloeit voort uit de Verlichting toen generaties blanke mannen een bepaalde vorm van erkenning en vrijheid hadden bekomen. Iets dat ze daarna ontzegden aan vrouwen, zwarten, arbeiders, homoseksuelen, kinderen, enz Ö Pas in de voorbije eeuw begon dan de strijd voor vrouwenstemrecht, de rechten van homo's en lesbiennes, rechten voor autochtonen, rechten van kinderen, taalrechten en grondrechten. Telkens opnieuw ging het om een gevecht voor vrijheid voor een grote of kleine groep zwakkeren. Het toekennen van rechten aan groepen mensen maakt de beheersbaarheid van de maatschappij evenwel moeilijker. Volgens Ignatieff komt dat "omdat door gelijkheid van rechten iedereen in de maatschappij meetelt en omdat door bescherming van rechten de macht van de overheid beperkt wordt." Anderzijds wordt ook meer verwacht van het individu in zijn omgang met anderen. Ignatieff noemt dit een soort "moreel individualisme, waarbij de belangrijke verschillen in menselijk gedrag de individuele verschillen zijn, en niet de groeps- of collectieve verschillen. Niet de huidskleur, maar het karakter, en niet de identiteit, maar het gedrag zijn belangrijk wanneer we mensen beoordelen."

Het probleem van het toekennen van rechten is de spanning die ontstaat tussen enerzijds het geven van rechten aan groepen om hun eigen identiteit te beschermen en anderzijds het recht van het individu om zich aan de druk van die groep te onttrekken. Dit klinkt theoretisch maar is in feite heel actueel. Denk aan het moslimmeisje in het Westen waarvoor een huwelijk gearrangeerd wordt, zelfs tegen haar wil in. Als vrouwen zich bereid verklaren om de islamitische wet na te leven dan is dat hun zaak. Maar als zij bijvoorbeeld willen trouwen met iemand van hun eigen keuze, in tegenspraak met de religieuze tradities en gezagsdragers, dan heeft de overheid het recht, zelfs de plicht, om tussenbeide te komen, aldus Ignatieff. De reden hiertoe is eenvoudig om het individu dezelfde mogelijkheid te geven dezelfde rechten als andere burgers uit te oefenen. Voor alle duidelijkheid, bovenstaand probleem is geen probleem dat zich uitsluitend voordoet binnen de islam, maar evenzeer bij extreem-orthodoxe joden en evangelische christenen.

In die zin zijn gemeenschappen en het toekennen van groepsrechten alleen maar waardevol als ze daardoor individuen in staat stellen de doelen te bereiken die ze alleen niet zouden kunnen bereiken. Hier komen we op het begrip mensenrechten "als een universeel systeem waarop iemand altijd recht heeft, onafhankelijk van zijn staatsburgerschap, onafhankelijk van de staat waarin hij zich bevindt. Mensenrechten zijn de rechten die mannen en vrouwen hebben als al het andere tekortschiet." Dit is belangrijk, want geeft iedere mens de mogelijkheid om onder een bepaalde groepsdruk uit te komen, althans theoretisch want in de praktijk moeilijk of niet afdwingbaar. Toch worden mensenrechten fel bekritiseerd in islamitische landen, Afrika en AziŽ omdat ze beschouwd worden als een poging van Europa om hun waarden en standaarden op te dringen. Niettemin is er in de loop van de voorbije 70 jaar veel gebeurd. Schendingen van mensenrechten waren onder Stalin, Hitler en Mao schering en inslag. De schendingen door de Servische overheid in de jaren negentig hebben evenwel geleid tot een militaire tussenkomst. Maar Ignatieff benadrukt dat dergelijke tussenkomsten alleen mogelijk zijn als de slachtoffers om hulp vragen en als de mishandeling ernstig en systematisch is.

Toch is er ook een andere kant aan de medaille van de rechtenrevolutie. Als elke minderheidsgroep gelijke rechten krijgt kan de meerderheid het gevoel hebben dat ze verplicht is 'morele goedkeuring te verlenen aan praktijken die het, hoogstens alleen tolereert'. Ignatieff heeft het hier over een soort van 'morele tirannie' van de minderheid over de meerderheid. Een dergelijke 'morele druk' kan leiden tot verzet van de meerderheid. Vanuit zijn theoretisch model van de waarde van rechten vloeien enkele zaken voort waar we in de praktijk al te snel aan voorbij gaan. Zo moeten rechten zorgen voor een gelijke behandeling van alle mensen. Dit betekent dat elke vorm van discriminatie, dus ook positieve discriminatie, in feite uit den boze is. Het gemak waarmee 'positief discriminerende' maatregelen genomen worden vanuit een optiek van maakbaarheid van de samenleving is vaak ondoordacht en creŽert in feite een vorm van onrechtvaardigheid. Mensen komen er tegen in opstand omdat ze zich benadeeld voelen. Rechten moeten derhalve zoveel als mogelijk in een neutrale sfeer blijven. "Je eigen rechten beschermen betekent zich inzetten voor de bescherming van anderen." In die zin is de aanvaarding (en opeising) van bepaalde rechten een manier van opgeving van bepaalde vrijheden of, anders gezegd, de aanvaarding van een reeks collectieve bevoegdheden.

In het laatste hoofdstuk over 'Rechten, Erkenning en Nationalisme' gaat Ignatieff naar het moeilijkste aspect van de rechtenrevolutie. Waarop zijn onze gemeenschappelijke normen gestoeld? Alvast niet op de zogenaamde 'gemeenschappelijke afkomst' van een volk. Niet zozeer de mythes van voorouderlijke banden zijn belangrijk maar wel de verleende rechten of de erkenning en respectering van elkaar als individuen met gelijke rechten. Dit inzicht is belangrijk in het zicht van de steeds aangroeiende groep vreemdelingen in onze samenleving. Anders gezegd, de 'multiculturele' samenleving zal steeds meer een realiteit worden. Het noodzaakt ons 'ingezetenen' zowel als 'nieuwkomers' om een reeks algemene normen te aanvaarden die het samenleven mogelijk maken. Eerst en vooral moet het besef er zijn dat mensen verschillend zijn. Daarnaast is er de algemeen erkende rechtencultuur waarbij moord, geweld, diefstal en bedrog in elke cultuur onaanvaardbaar wordt geacht. Het woord erkenning is hierin essentieel.

In zijn slot betoogt Michael Ignatieff dat: "De eenheid en samenhang van een liberale maatschappij worden dus niet bedreigd door het feit dat wij duizend verschillende tradities hebben, verschillende goden vereren, verschillend voedsel eten, in verschillende delen van de stad wonen en verschillende talen spreken. Datgene wat van ons vereist wordt, is erkenning, empathie, en daar waar mogelijk verzoening." De rechtenrevolutie is geen evidente en gemakkelijke ontwikkeling. Enigzins bizar beweert Ignatieff dat dit proces dat begon in de zestiende eeuw nu tot een 'succesvol einde' wordt gebracht. Deze uitspraak is te optimistisch en gaat voorbij aan de spanningen die de erkenning van rechten, zowel bij minderheidsgroepen zoals vreemdelingen als bij de meerderheid, teweeg bracht en brengt. Eigenlijk stopt dit boek daar waar de dagdagelijkse praktijk begint. De theoretische omschrijving van de rechten is correct maar vereist ook keuzes. De belangrijkste keuze lijkt me alvast die tussen de erkenning van bepaalde minderheidsgroepen als identiteit en de rechten van het individu. Ik betwijfel of de spanning tussen beide steeds kan worden opgelost. Als het er echt op aankomt dan is het noodzakelijk de kant van het individu te kiezen. Dat betekent niet dat groepen geen rechten zouden hebben. Maar voor zover gekend kan dit enkel slaan op een vorm van niet-discriminatie en erkenning en niet op een vorm van bevoordeling of suprematie.

De lezing van dit boek vereist een zekere vorm van voorkennis of voorbeschouwing. De rechtenrevolutie heeft de mens al heel ver gebracht. Het heeft de mens kunnen losrukken van tirannen en kerkelijke dogma's. Het heeft de vooral blanke westerse man een grote vorm van vrijheid en zelfbeschikking verschaft. Deze vrijheid werd (en wordt) intussen afgedwongen voor anderen mensen zoals vrouwen, homosexuelen en kinderen. Maar het besef blijft (en groeit) dat talloze mensen nog gevangen zitten in groepen en gemeenschappen die op zich wel erkenning hebben bekomen in het Westen maar hun eigen leden niet eenzelfde graad van vrijheid en onafhankelijkheid hebben verleend (denk aan het voorbeeld van het moslimmeisje). Die strijd moet nog gevoerd worden. Meer nog, de rechtenrevolutie zal nooit gedaan zijn. Net als de strijd voor vrijheid en democratie gaat het hier om een nooit eindigende strijd voor het zelfbeschikkingsrecht van het individu.


Recensie: Dirk Verhofstadt (verhofstadt.dirk@pandora.be)

Michael Ignatieff, De rechtenrevolutie, SWP Book, 2002

Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be