Résistance: Dagboek van een Parisienne in het verzet

boek vrijdag 24 april 2009

Agnès Humbert

In 1946 werd onder de titel Notre Guerre: Souvenirs de Résistance het dagboek uitgegeven dat verzetstrijdster Agnès Humbert tijdens de Tweede Wereldoorlog had bijgehouden. Pas nu is het boek in verschillende Europese talen vertaald onder andere in het Nederlands, onder de titel Résistance: Dagboek van een Parisienne in het verzet. Toen het boek werd gepubliceerd was de schrijfster 51. Ze werd geboren in Dieppe in 1894, was kunsthistorica en vanaf 1937 wetenschappelijk medewerkster aan het Musée national des Arts et Traditions populaires dat een eenheid vormde met het Musée de l’Homme, gevestigd in het Palais de Chaillot. Ze was twintig jaar getrouwd met de kunstschilder Georges Sabbagh. Bekendheid verwierf ze door haar studie over de schilder Louis David. Na de oorlog weigerde ze om principiële redenen terug aan het werk te gaan in het museum dat haar tijdens de oorlog had ontslagen. Ze stierf in 1963.

Een hybridisch werk

Door zijn structuur en opbouw en de persoonlijke wijze waarop de geschiedenis wordt beschreven, is Résistance een uniek document. De eerste twee hoofdstukken, die achtereenvolgens de ontreddering, de eerste maanden van de bezetting door de nazi’s in Parijs en Agnès activiteiten in het verzet beschrijven, zijn overgenomen uit het dagboek dat ze vanaf juni 1940 in het geheim bijhield. Deze getuigenis eindigt in april 1941 als ze door de Duitse politie in Parijs wordt aangehouden. De getuigenis wordt pas voortgezet in april 1945 als ze door het Amerikaanse leger bevrijd wordt en ermee gaat samenwerken in de eerste weken van de bevrijding. Het laatste hoofdstuk draagt dan ook de titel: ‘De jacht op nazi’s.’ De kern van het boek, zeven hoofdstukken, beschrijven haar verblijf in Franse gevangenissen, het proces van het Musée de l’Homme in 1942, haar deportatie naar Duitsland en haar dwangarbeid. Het grootste deel van het boek werd dus geschreven na de gebeurtenissen en is gebaseerd op haar herinneringen.

De hybride inhoud maakt Résistance tot een werkelijk origineel werk. Ondanks deze bijzondere structuur vormt het toch een hechte eenheid om verscheidene redenen. Eerst en vooral is er de snelheid waarmee Humbert haar herinneringen op papier zette. Door de verschijning van het boek in 1946 is het een van de allereerste getuigenissen over de oorlogsjaren. Bij de nauwkeurigheid van haar herinneringen en de snelheid waarmee ze die tot een relaas heeft verwerkt komt nog de stijl die ze heeft gekozen. Van het begin tot het einde schreef ze ‘in de trant van’ een dagboek. Zo slaagt ze erin de lezer de illusie te geven een dagboek te lezen dat regelmatig werd bijgehouden. Een andere factor is het onderwerp van haar relaas: verzet vormt immers de rode draad die door het boek loopt. Overal en altijd, vertelt de schrijfster de lezer over haar strijd tegen de nazi-onderdrukking.

Een uitzonderlijk document

Gedurende negen maanden (juni 1940- april 1941) houdt Agnès Humbert een dagboek bij waarin ze alles noteert wat zij en haar vrienden ondernemen. Op deze wijze laat ze zien hoe een van de eerste verzetsgroepen in de bezette zone van Frankrijk te werk ging, met alle onzekerheden en problemen, successen en tegenslagen. Het dagboek geeft de stijl en de toon weer van de ondergrondse strijd, de gemoedstoestand van de verzetsstrijder van het eerste uur en het raderwerk van een organisatie dat meer dan een halve eeuw achter ons ligt. Deze unieke blik is zo boeiend omdat hij doordringt tot een wereld waarvan niet veel is overgebleven en die door de geschiedschrijving lange tijd is verwaarloosd. Door het feit dat de schrijfster uit de eerste hand wil getuigen is haar beschrijving even nauwkeurig als de beste historische bronnen. Toch is het onmogelijk om alle thema’s die worden aangesneden te behandelen.

Résistance werpt ook een belangrijk licht op de rol en de plaats van vrouwen tijdens de eerste fase van het verzet. Het toont ons de maatschappelijke denkbeelden in een tijdperk dat door mannelijke overheersing werd gekenmerkt. Humbert zelf onderschat voordurend het belang van haar activiteiten. Wanneer ze haar functies binnen het netwerk van het Musée de l’Homme ter sprake brengt, reduceert ze die steeds tot ‘haar rolletje als typiste, secretaresse en verbindingsagent, kortom als ‘gangkonijn’[…]dat door de metro rent om overal waar vraag is kranten te bezorgen.’ Toch waren er veel vrouwen in het verzet en in het begin waren ze zelfs oververtegenwoordigd omdat in de zomer 1940 ongeveer anderhalf miljoen Franse soldaten krijgsgevangen waren. Dus toen de eerste initiatieven werden genomen, was een groot deel van de mannen afwezig.

Verzet bieden is een individuele activiteit maar maakt ook deel uit van een gezamenlijke onderneming. Deze samenhang is in het boek voortdurend aanwezig. Alleen al de keuze van de titel, Notre Guerre, benadrukt de verbondenheid in de strijd. Haar kameraden zijn veel meer dan alleen maar strijdmakkers of vrienden. Ze vormen een ‘clan’, een ‘bende’, een ‘broederschap’. Het boek, dat is opgedragen aan de ‘herinnering aan mijn kameraden’ is een eerbetoon aan hen die bij dit avontuur omkwamen.

Deportatie

Het derde en laatste deel van het boek beschrijft haar ervaringen als dwangarbeidster in Duitsland. In maart 1942 werd ze naar de vesting Anrath in de buurt van Düsseldorf gedeporteerd. Van april 1942 tot april 1945, ondergaat ze als politieke gevangene het uitputtende regime van de dwangarbeid in de verschillende fabrieken van het Derde Rijk. De ergste tijd maakt ze mee van april 1942 tot augustus 1943 in de Frixfabriek, een kunstspinnerij in Krefeld. Zonder enige bescherming moeten de dwangarbeidsters met zuur en viscose omgaan, stoffen die verschrikkelijke brandwonden kunnen veroorzaken aan handen en ogen. Na zes maanden zijn Humberts handen ‘ werkelijk tot pap’. Om in deze hel te overleven zijn er twee factoren die haar op de been houden: allereerst de vriendschap en ook het bieden van verzet. Hier neemt het verzet de vorm aan van sabotage, zoals bijvoorbeeld het onbruikbaar maken van zijdespoelen. Nadat de Frixfabriek wordt gebombardeerd door de geallieerden is het ergste voorbij. Na omzwervingen langs fabrieken in Westfalen, waar de levensomstandigheden veel beter zijn, belandt ze in Hessen, waar ze door de Amerikanen wordt bevrijd op 3 april 1945.

Dit boek, eindelijk na 60 jaar vertaald in het Nederlands, zou verplichte lectuur moeten zijn in het secundair onderwijs, opdat dit deel van de geschiedenis niet mag verloren gaan. De herinneringen aan het verzet worden nog nauwelijks overgedragen aan de toekomstige generaties, vooral nu de weinige getuigen die nog in leven zijn onverbiddelijk worden ingehaald door de tijd. In deze strijd tegen ‘de dood van het geheugen’ is het noodzakelijk gebruik te maken van de documenten die nog voorhanden zijn. Het relaas van Agnès Humbert maakt deel uit van die documenten: het geeft ons toegang tot de verborgen wereld van het verzet tegen Hitler en het nazisme. Dat deze unieke getuigenis weer beschikbaar is, is een buitenkans die moet benut worden.


Recensie door Sonja De Schaepdryver

Agnès Humbert, Résistance, Dagboek van een Parisienne in het verzet, De Bezige Bij, Amsterdam, 2008, 368 pp.

Links
mailto:sonja.de.schaepdryver@skynet.be
Share |

De Arabische Revolutie:

tussen droom en werkelijkheid

Op woensdag 5 april 20.00 uur

Afspraak in De Markten (Oude graanmarkt 5, 1000 Brussel) voor een avond met Koert Debeuf,

schrijver, columnist, directeur van het Tahrir Institute for Middle East Policy Europe en onderzoeker aan de Universiteit van Oxford.

Zijn recentste boek is "Inside the Arab Revolution. Three Years on the Front Line of the Arab Spring".

Koert zal gebaseerd op zijn persoonlijke ervaringen de Arabische Revolutie trachten te kaderen door parallellen te trekken met de Franse Revolutie en door een aantal inzichten te bieden in het Midden Oosten.

Uw aanmeldingsmail aan info@liberales.be geldt als inschrijving.

STEUN LIBERALES

Liberales werkt met onbezoldigde vrijwilligers en beperkt haar kosten tot een minimum. Toch hebben wij middelen nodig voor noodzakelijke uitgaven zoals abonnementen voor website en mailverkeer.

Uw steun is welkom op onze bankrekening BE44 3900 2047 5745. Ook kleine bedragen worden gewaardeerd. Vermeld het woord 'steun' als referentie.

Met hartelijke dank

Nieuwsbrief

Schrijf je in voor onze wekelijkse nieuwsbrief

Liberales TV

Contact

Claude Nijs
gsm: +32476 343098
claude@liberales.be